Literair café "Het vloeibare schrijven"

Uit eigen werk: Feuilleton 3, deel 4

2011-04-29T18:07:00.001+02:00

Ik genoot niet van de wijn. Het brood verdween in mijn mond alsof ik gedachteloos een ketting van steentjes reeg. Tussen mij en de andere mensen hing een vlies dat mij lucht ontzegde, waardoor ik zonder energie, bijna slapend, op mijn kruk zat. Er moet lawaai zijn geweest, gelet op de rondrennende jongens. Hun voetbal lag verderop in het gras, ze waren tikkertje aan het doen. Mijn maat zat met zijn meisje op schoot, een glas wijn in zijn hand, te praten met, waarschijnlijk, de enige grijsaard van het gehucht.
Het was uren geleden al donker geworden. Ze hadden in de schemering een groot vuur gemaakt, links van mij, en sindsdien aten, dronken en praatten ze.
Ik moest het hier maar even zien uit te houden. Gekkenwerk was het geweest, in één dag door de woestijn te rijden. Had hij niet een omweg kunnen nemen? Hij leek wel in iemand anders te zijn veranderd. De stropop die vanmiddag de jeep had bestuurd, had plaatsgemaakt voor een pratende, zoenende, lachende man. Hadden wij uren over een dodenrivier van zand gereden, met grote schedels als waarschuwing voor de onherbergzame route die we hadden gekozen? Nu was omkeren onmogelijk. Waar ik was, bleek niets te beleven. De mensen hier hadden geen communicatiemiddelen. Mijn horloge bleek een onbegrepen bijzonderheid te zijn. Ik moest hier zijn, zei mijn reisgenoot. Hij kwam me halen, vroeg een bijdrage voor de benzine, en reed me hier naartoe. Hij vermaakt zich hier wel, zo te zien. Hij heeft het met die vrouw gedaan en kijkt haar aan alsof hij zich moet inhouden om haar ter plekke de kleren van haar lijf te scheuren, haar grote borsten in zijn handen te houden en in haar te stoten met zijn stijve mannelijkheid. Hij voelt zich hier thuis.
Ik wacht op wat komt. Of niet komt. Zonder communicatie zal niemand van mij horen. Leef je dan nog wel, vroeg ik me af. Maar ik was te moe om na te denken.
Naast me was een meisje komen zitten. Ze nam mijn rechterhand, ik liet het toe. Ze zoende mijn wijsvinger en legde haar hoofd op mijn bovenarm. Ik dronk even smakeloos van het volgende glas wijn. Niemand zou ervan weten. Voor niemand zat ik hier, alleen voor mijzelf, en wat ik haar geschreven had. Ik keek op mijn horloge. Het was vijf voor twaalf.

Einde

Interview met Herman Brusselmans

2011-04-28T22:34:00.002+02:00

Een paar jaar geleden mocht ik Herman Brusselmans, door een mooie speling van het lot, voor een publiek interviewen in de bibliotheek Nieuwegein. Hij zou een uur lang vragen van het publiek moeten beantwoorden en dat wilde hij niet. Ik begreep dat volkomen en bood mijzelf aan als interviewer.
Toen we na drie kwartier het publiek alsnog vragen lieten stellen, bevestigden de vragenstellers ongewild de reden van mijn interview. ‘Wat vindt u uw beste boek?’, ‘Wat vindt u uw slechtste boek?’ en ‘Hoe spreek ik de naam van dat hoofdpersonage uit?’ – en de avond van Herman Brusselmans zat er alweer op.
Onlangs verscheen weer een nieuwe roman van Herman Brusselmans, Van drie tot zes. En wederom had ik de eer hem te mogen interviewen. Niet voor publiek, dit keer, maar voor de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Het begint met woorden

2011-04-27T17:09:00.005+02:00

Voor J.S.

Je verzon je geboorte, maar
dat deed je niet zelf.
Het eerste woord was al gereed:
je naam, een onzichtbare vingerafdruk.

Jou werd niets gevraagd.

Alles waar je ogen en handen
op legde, kreeg een naam -
maar niet van jou. Alsof je
te gast bent in een vreemd huis.

Je woorden komen van buiten.
Je hebt niets te zeggen.
Je mond is woordeloos gesnoerd.
Je bent gevangene van vier handen.
Je huilt tandeloos
om zoveel onrechtvaardigheid.

Interview met Sabine en Judith van Vugt

2011-04-26T23:29:00.001+02:00

Waar denkt u aan bij “Colombia”?

Precies… inderdaad… zeer juist… helemaal! Ik ook, hoor, dat geeft niets.

Maar Sabine en Judith van Vugt niet. Zij reisden wekenlang, maandenlang, door Colombia. Ze waren bezig aan een boek dat in Colombia moest spelen en Judith was er al eens geweest. Vandaar. Het werd wellicht iets wat lijkt op een backpack-reis, maar dan heel intensief en op plekken waar de meeste backpackers al lang zouden zijn afgehaakt. De Van Vugt-bikkels zetten door. Hun boek moest af. En het land was zo fascinerend.
Zowaar, ze wisten mij te prikkelen om ook eens naar Colombia te gaan. Ooit. Eerst is er hun boek, Colombiaans carnaval, en het interview dat ik met hen had voor de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Ganzenbord

2011-04-25T21:04:00.000+02:00

Dit gedicht is een gezellig spel ganzenbord!
Gooi vier voor de volgende gans.

Was het maar zo makkelijk om de dagen van regen
met een hand vol ogen te omzeilen.
Of vind jij het fijn om op de fiets kletsnat te regenen?
Je staat voor het rode licht.
Was het maar zo makkelijk om verkeerslichten
met ganzen te omzeilen.

Gooi drie voor de put.

Soms doe je alsof je me uit de lucht hebt
weg geregend.
Alsof ik het tikken ben van het verkeerslicht.
‘Dat is voor doven, schat!’
‘Ik hoor je niet.’
Was het maar zo makkelijk om irritante zinnen
weg te knippen.

Gooi twee voor de volgende gans.

Hoe meer ogen je naar me gooit,
Hoe minder ik vooruit kom.
Straffeloos knip je mijn zinnen weg.
Ik heb zin om jouw pion te slaan.
Dan doe ik alsof ik je niet heb gehoord.

Gooi één om helemaal opnieuw te beginnen.

‘Dat is het tikken van de dobbelstenen, schat!’
‘Ik hoor je niet.’

Interview met Jessica de Jong

2011-04-21T17:45:00.003+02:00

O jee, dacht ik toen ik van het boek van journaliste Jessica de Jong vernam. Vrouwendiscriminatie. Wil ik daar mijn tijd en energie aan besteden?
Ja dus. De Jong onderzocht in haar boek Vrouwen zijn gelijk aan mannen, behalve in de directiekamer de promotiekansen van vrouwen en kwam erachter dat er nog altijd, of opnieuw, sprake is van structurele discriminatie van vrouwen. Onbewust, natuurlijk, anders was het al lang breed uitgemeten. Het is altijd goed om jezelf en elkaar even wakker te schudden. Want ooit liep Nederland voorop in het gelijkstellen van vrouwen aan mannen. Maar die koppositie maakt tevreden, en door tevredenheid verlies je scherpte. Bovendien verlegden we onze aandacht naar homo’s, allochtonen, bejaarden, dure huizenprijzen, en later nog naar omvallende banken. O ja, vrouwen zijn nog steeds gelijk aan mannen. Toch? De Jong toont aan dat dit niet (meer) klopt. Tijd om er wat aan te doen.
En ik heb mijn steentje bijgedragen, hoor. Als er ooit nog rellen komen, ben ik goed geweest. Waarom? Ik heb Jessica de Jong geïnterviewd voor de Boekenkrant. Daarom!

Interview met Antje Visser

2011-04-20T18:10:00.003+02:00

Van tevoren leek het mij een risico, een roman over de multiculturele samenleving. Zeker als het je debuut is en je nog jong bent. Maar die eerste indruk van de roman De vrijwilligster bleek niet te kloppen. Zo gaat het wel vaker met vooroordelen. Schrijfster Antje Visser schreef een boek over vriendschap. Een scheve verhouding tussen een Turkse en een Nederlandse vrouw, die de Turkse Nederlandse les geeft. Ja, het speelt in het Nederland van nu, of liever van 2006, toen de moord op Theo van Gogh nog enigszins meespeelde in het “debat”, en toen Geert Wilders zijn meest idiote uitspraken nog moest doen.
Wilde ze iets toevoegen aan dat “debat”, met een roman? ‘Nee,’ zei ze, ‘anders had ik wel een betoog geschreven.’ Genoeg schrijvers zullen het met haar oneens zijn (die menen immers dat je juist met fictie uitstekend een bepaald statement kunt maken) maar Visser wil dat dus niet, ze wil ontroeren met een mooi boek. En dat is haar gelukt. Anders had u dit stukje niet gelezen, en ook het interview niet, dat ik voor de Boekenkrant schreef. Zo lopen die dingen.

Bespreking van Bittere bloemen

2011-04-19T21:56:00.002+02:00

Het is niet minder dan een heerlijk genot als er een nieuwe roman van Jeroen Brouwers verschijnt. Een van de meest directe, meest kwetsbare schrijvers, wellicht ook de meest persoonlijke en eerlijke. Hij is het type schrijver dat in elke letter noodzaak uitademt. Jeroen Brouwers moet er zijn, is onvervangbaar en de Nederlandse letteren zijn zonder hem volkomen ondenkbaar.
Nu Jeroen Brouwers ouder wordt, worden zijn personages wellicht ook ouder. In zijn nieuwste roman Bittere bloemen is hier alleszins sprake van. Grijsaard heet hij (mooie speaking name) en hij zit tegen zijn zin in op een cruiseschip. Grijsaard heeft een leven achter zich, als rechter, politicus, schrijver. Op het schip ontmoet hij een van zijn vroegere studentes. Zelfs al is Grijsaard een grijsaard, hij blijft illusies koesteren – en weer begraven.
Ondanks alles vind ik Bittere bloemen een vrolijk boek. Een goed boek, en een (zeker voor Brouwers’ doen) zeer gestileerd boek. Een van de literaire hoogtepunten dit voorjaar. Lees hier mijn bespreking in de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Jozef

2011-04-18T21:57:00.001+02:00

We doen alsof dit
vaderliefde is.

Ik besta in het hout dat ik bewerk,
Tafels, kasten, mijn handen
zijn schuurpapier en schepper ineen.
Alleen de kribbe waarin het woord
vlees werd
heb ik tot mijn spijt niet zelf gemaakt.
Jij bent dan ook niet mijn zoon.
Je hebt geen rauwe huid
en in het houd in jouw handen
zal je bestaan wegvloeien
tussen doornenkroon en ijzeren nagels.

Uit eigen werk: Feuilleton 3, deel 3

2011-04-14T19:11:00.000+02:00

Tegen zonsondergang waren we in het dorpje aangekomen. Hij kon nauwelijks uit zijn autostoel komen en liep als een manke naar het café. Ik dacht dat hij direct aan de bar zou plaatsnemen om de rest van de avond, etend en drinkend, daar te slijten, maar hij dook een steegje in en verdween.
Ook ik liep alsof ik niet eerder had gelopen, onwennig als een pasgeboren kalf, rond de auto. Stof had zich in alle kieren gewaaid, er waren verse putjes van steentjes in de lak geslagen. Achter me verzamelde zich een kleine groep jongens. Nieuwsgierig. Ze kenden me niet, hier.
Ik kwam hier om wat ik haar geschreven had. Terwijl de dalende zon de diepte uit het daglicht kneep, keek ik zwijgend naar het groepje. De langste van hen bewoog een voetbal onder zijn voetzool heen en weer. De kleinste krabde aan zijn arm. Zweeg. Er kwam een vrouw aan.
‘Welkom,’ zei ze toonloos, ‘in het meest stoffige gehucht van het land.’ Ik wilde haar de hand reiken maar ze bleek me geenszins welkom te heten, haar hand wees van mij weg, naar een hotel. ‘Het enige hotel hier. Of wat ervoor door moet gaan. U kunt daar slapen.’
Het hotel had nauwelijks sanitaire voorzieningen. Twee toiletten en twee wastafels op zes kamers. Alleen koud water. Ik waste mijn handen en armen, spoelde mijn mond uit en dronk water tot ik een steek in mijn maag kreeg.
Van hem ontbrak nog altijd elk spoor. Ik was benieuwd geworden in wat voor gehucht ik terecht was gekomen. Hoewel ik hier met reden was, was de plek zélf mij totaal onbekend. De geringe omvang werd versterkt door de stilte. Een paar mensen, amper tien meter verderop, die ik betrapte in hun dagelijkse bezigheden, maakten nauwelijks geluid. Terwijl ik hen bekeek, op afstand maar nieuwsgierig als een wetenschapper die een nieuwe diersoort ontdekt, hoorde ik achter mij, zacht, een vrouwenkeel hijgen.
Hij zat op een bank, voor een huis, het enige in die windrichting. Op zijn schoot zat een vrouw, haar stoffige rok opgeschort. Zijn neus precies tussen haar nek en schouder, een van zijn handen in haar rok. Ze had haar ogen dicht, haar hoofd naar boven.
Half acht. Het was dat ik het op mijn horloge nakeek. Honger nam bezit van mijn lichaam. De mensen die ik had bekeken, waren bezig een tafel te vullen met etenswaren, stoelen werden verzameld, jongens renden achter het huis langs.
En ik bleef aan haar denken.

Bespreking van Het grote landschapsboek

2011-04-12T22:07:00.001+02:00

Behoud het landschap! Willem van Toorn hamert al jarenlang op het belang van (het behoud van) landschap. Hij ontving de Groeneveldprijs en schreef Het grote landschapsboek waarin hij het allemaal nog eens uitlegt.
Beleidsmakers, politici en ambtenaren, hebben last van een kortetermijnvisie, last van ambitie en last van een gebrek aan inzicht in het landschap. Het is een “prentenboek van ons geheugen” en dient niet te lijden onder blinde vernieuwingsdrang, waar beleidsmakers volgens Van Toorn aan lijden. De sloopkogel en de bulldozer maken in korte tijd grondig kapot wat het landschap niet of nauwelijks meer kan herstellen. Waarom verdwijnt zoveel prachtige natuur onder het asfalt en beton van een nieuwbouwwijk terwijl elders in een stad onroerend goed leeg staat?
“Conservatief” is soms een scheldwoord, maar soms een essentiële eigenschap die wil bewaren wat niet verloren mag gaan. Geen enkel kortzichtig belang rechtvaardigt het vernietigen van iets dat beter behouden kan blijven. Ik schreef in de Boekenkrant over Willem van Toorns Het grote landschapsboek.

Column Brouwer en Van Hoef

2011-04-12T21:43:00.001+02:00

Sytse Brouwer en Yuri van Hoef zijn politiek actief. In Friesland. De een voor het CDA, de ander voor D66. Voor hun website schrijf ik columns.

De Bloedrode Baksteen van De Boose

“De massa houdt van slagwoorden als meisjes van bonbons. De massa toetst nooit aan de werkelijkheid het ware op het valse in een slagwoord; zij neemt het slagwoord aan zoals het is, omdat zij van brio, van bravoure houdt. De waarheid heeft dus bij een slagwoord niets te zoeken, maar wel het brio.”

Bloedgetuigen, een boek als een bloedrood gekleurde baksteen, is de nieuwe roman van Johan de Boose. Een indringende, rauwe roman over de twintigste eeuw, die niet in de laatste plaats over politiek én literatuur gaat. Hij begint met een reeks motto’s waarvan bovenstaande (van de Vlaamse dichter Paul van Ostaijen) er één is.

Paul van Ostaijen had dit even goed in 2011 op kunnen schrijven.

Geert Wilders leeft van populisme. Zijn agenda is erdoor bepaald. Sterker, populisme is niet eens onderdeel van zijn uitlatingen, nee, zijn uitlatingen zijn populisme. Alsof hij van tijd tot tijd met een spons door rustieke, rijke dorpjes loopt, om die spons daarna uit te wringen in de Tweede Kamer. Geert Wilders gebruikt de spons voor een breed spectrum aan onderwerpen, of het nu de islam, belastingen, subsidies, dieren of de zorg aangaat. Rita Verdonk deed het eerder, maar dan toegespitst op moslims en, nadat ze haar eigen partij (sorry “beweging”) had opgericht, op de files. En in België zijn op Filip de Winter na de meeste populistische politici toegespitst op het, grotendeels opgeblazen taalprobleem. Denk vooral aan Bart de Wever. Ietsje eerder werd ook Pim Fortuyn beschuldigd van populisme, vooral door politici die overtuigend de indruk wekten níét populistisch te (willen) zijn.
Al met al valt op dat de term recent (de laatste tien jaar) erg in zwang is geraakt, en dat het vooral (centrum)rechtse politici betreft. Maar waarom schreef Paul van Ostaijen dan zo eenduidig over precies dit onderwerp?
Omdat wij onszelf zand in de ogen strooien. Populisme is niet (centrum)rechts en niet iets nieuws. De hele twintigste eeuw, die gevuld is met oorlogen en revoluties, heeft in het teken van ‘populisme’ gestaan. Sterker nog, de meeste politieke stromingen en bewegingen zijn juist geboren uit populisme: wat (een deel van) het volk wil, gebeurt. Socialisme, communisme, fascisme, kapitalisme, christelijke politieke partijen: allemaal zijn ze ontstaan omdat ‘het volk’ genoeg had van de toen heersende politieke situatie en een nieuw ideaal omarmde. De massa wilde tijdens de Eerste Wereldoorlog een communistische Sovjet-Unie. De massa kwam in de jaren ’20 in beweging om het vrijwel failliete Duitsland om te vormen tot een fascistische heilstaat. De massa kwam in 1989 in beweging om Oost-Europa om te vormen van socialistische of communistische dictaturen naar kapitalistische, vrije landen. Na de Tweede Wereldoorlog wilde de ‘massa’ in Nederland een bestuur dat sociaal, liberaal en christelijk was.
Er zijn altijd politici geweest om de massa te geven waar de massa om vroeg. Per definitie zijn het dus populisten. Consequent beredeneerd is daarom de badinerende manier waarop politici zoals Geert Wilders worden behandeld, oneerlijk en hypocriet. We zijn bijna allemaal populisten. En daarom vervalt ons continent in de orgie van bloed, geweld en oorlogen die Johan de Boose zo treffend heeft gevat in zijn Bloedrode Baksteen Bloedgetuigen.

Zie ook www.brouwerenvanhoef.nl.

Interview met Mark Schalekamp

2011-04-07T18:50:00.001+02:00

Het kán. Een manuscript schrijven, afgewezen worden, je boek in eigen beheer uitbrengen en kort voor het verschijnt alsnog een aanbieding krijgen van een gerenommeerde uitgeverij.
Het overkwam Mark Schalekamp. Hij schreef De Parvenu, een roman over een jongen die de sociale ladder wil beklimmen. Financieel gaat het hem voor de wind, maar sociaal gezien is hij een buitenbeentje in zijn nieuwe omgeving. Het Amerikaanse ideaal “van krantenjongen tot miljonair” heeft onvoorziene en onoverkomelijke uitdagingen voor je in petto waar je alleen achter komt als je werkelijk probeert om op te klimmen. Schalekamps protagonist heeft het niet alleen sociaal moeilijk, ook verbergt hij de donkere kanten van zijn leven angstvallig. Want hij wil zijn pas verworven status behouden, koste wat kost.
Voor de Boekenkrant interviewde ik Mark Schalekamp, over zijn debuutroman en zijn eigen ervaringen in het bedrijfsleven.

Interview met Mikey Walsh

2011-04-06T20:47:00.003+02:00

Mikey Walsh is zigeuner. Op zijn vijftiende heeft hij misschien al net zoveel meegemaakt als een normaal mens in zijn leven. Hij ging nauwelijks naar school, leefde in een gesloten gemeenschap en maakte daar dingen mee die hem de rest van zijn leven zullen bijblijven: intimidatie, geweld en (seksueel) misbruik door familieleden.
Op zijn vijftiende was het genoeg. Op jonge leeftijd had hij nooit gedacht aan een wereld buiten de zigeuners, maar gaandeweg ontstond het plan om weg te lopen. Hij noemde het moment dat hij dit realiseerde, “sterven en opnieuw geboren worden”. Walsh kon nauwelijks lezen en schrijven, had geen contacten buiten de zigeunergemeenschap (die hij juist achter zich had gelaten) en moest zien te overleven.
Het is hem gelukt. Vraag niet hoe. In een boek heeft hij zijn verhaal gedaan. Het heet fictie, maar eigenlijk is het een prozaïsche hervertelling van zijn jeugdjaren. Ik interviewde Mikey Walsh hierover, voor de Boekenkrant.

I'm going to Montréal

2011-04-04T19:40:00.000+02:00

Er zit een Montréal in mijn hoofd. Ik kan er niets aan doen. Nooit ben ik er geweest, zelden zag ik beelden van de stad.
Toch zit de stad in mijn hoofd, en veel sterker dan dankzij visuele indrukken was gebeurd.
Ataxia, een gelegenheidsband van onder meer ’s wereld beste gitarist John Frusciante (ex-Red Hot Chili Peppers) en Josh Klinghoffer (huidige gitarist Red Hot Chili Peppers), gaf twee albums uit. Het laatste nummer van het eerste album, Automatic writing, heet Montreal. Het is een uitgesponnen jam met raadselachtige lyrics.

I was looking for an answer
I would never find in you
I’m going to Montreal

“Ataxia” (ataxie) is een verstoring van evenwichtsorgaan en bewegingscoördinatie, en dat is vrij precies wat muziek en teksten uitdrukken. In hun versie is Montréal een stille, ruimtelijke, open, introverte stad geworden. Zwerven door onbekende ruimte, is wat ik voor me zie, maar een ruimte die geen gevaar of dreiging uitstraalt, maar je dieper in jezelf laat zakken. Het ‘zwerven’ is wellicht een zwerftocht in een stad die uitsluitend uit jezelf bestaat.

Vrij dicht daarbij ligt mijn andere ervaring met Montréal. De Vlaamse schrijver Pol Hoste, naar mijn mening een van de meest onderschatte literaire meesters uit de Nederlandstalige letteren, schreef drie boeken over de stad. De lucht naar Mirabel, Montréal en Een dag in maart zijn lastige noten om te kraken, zeker voor de lezer die wil “ontspannen”. Hoste daagt uit, prikkelt, zoekt verkeerde benen om je op te plaatsen, doet alles wat niet aan gangbaar proza doet. En het werkt. Hoste vertelt geen verhaal, hij breekt dwars door tijd, locatie, personages en andere semi-vastgelegde barrières heen.
Pol Hoste ging naar Montréal omdat dit het beste decor was voor zijn postmoderne literaire trilogie. Het is een tweetalige stad, zoals België een tweetalig land is. Het weerspiegelt de identiteitscrisis van de hoofdpersoon (de schrijver? de verteller? soms heet hij zoals de auteur, soms wordt hij anders genoemd, soms is het een ‘ik’, zijn identiteit blijft een raadsel) die in Montréal uitsluitend postmoderne plekken bezoekt en postmoderne gesprekken voert. De multiculturele samenleving, verstedelijking, feminisme, …
Hoe formuleer je een stad? Hoe ontstaat een roman, een verhaal, als de ondertitel van je trilogie Carnet (aantekenboekje) luidt? Het kan niet anders dan verwarrend, onthecht, willekeurig, onvolledig en subjectief zijn.
Ook in dit Montréal zwerf ik. Ook dit is tot op zekere hoogte een zwerven in je eigen geest, maar het Montréal van Pol Hoste is niet introvert, statisch, stil, zoals bij Ataxia. Montréal wordt de grote, anonieme wereldstad waarin elk ‘ik’ zijn eigen wereldje probeert te scheppen.
Misschien moest ik er maar eens naartoe gaan…

Interview met Hanna Bervoets

2011-03-30T18:45:00.001+02:00

Er ging geen dag voorbij of ik luisterde naar de Red Hot Chili Peppers. Kende vele teksten van buiten, kende de volgorde van de nummers op de CD’s uit mijn hoofd. Ik wist niet alleen waar hits als Under the Bridge of Californication over gaan (resp. de drugsgeschiedenis van zanger Anthony Kiedis en een mild spottende blik op de jetset in Californië) maar ook nummers als Jungleman (ode aan bassist Flea), I could have lied (Anthony’s korte affaire met actrice Sinead O’Connor) en Deep Kick (herinnering aan jeugdige avonturen van Anthony, Flea, en wijlen gitarist Hillel Slovak). Ik ging naar vier live shows, resp. in Londen, Frankfurt, Nijmegen en Hamburg. Ik had een T-shirt. Old school natuurlijk. Mensen met een T-shirt uit de Californication- of By the way-periode waren meelopers.
Dat ik zelf ook een meeloper was omdat ik de Red Hot Chili Peppers pas na By the way leerde kennen, verzweeg ik voor mezelf. Ik voelde me een ‘die hard’, wat dat ook moge zijn. Als ik naar de nummers luisterde en mijn fantasie de vrije loop liet, zag ik hun levensloop voor me, alsof ik een onzichtbare toeschouwer was bij de gebeurtenissen die de mensen, en de band, gevormd hebben.
Ik vertel bovenstaande niet om te pochen, maar om opnieuw de ervaring te delen van het ‘fan-zijn’. Hanna Bervoets schreef hier een boek over: Lieve Céline. Niet over de Red Hot Chili Peppers, maar over zangeres Céline Dion. Niet over mij, maar over een zwakbegaafd meisje uit Amsterdam-Noord die obsessief fan is van Céline Dion. Bervoets probeert (overtuigend) dezelfde sensatie over te brengen. En ik interviewde haar daarover, voor de Boekenkrant.

De zingende doden

2011-03-28T19:58:00.000+02:00

Van een dichter/schrijver als Willem Wilmink had ik niet snel maatschappelijk engagement verwacht, laat staan felle maatschappijkritiek. Toch heeft hij met Zingende doden een pijnlijk juiste waarneming geschreven van de Nederlandse samenleving, en een hartenkreet die voor zover mij bekend nooit meer is overtroffen. Een hartenkreet tegen rancune, tegen oppervlakkigheid, tegen de onderbuik, tegen onnadenkendheid.
(Het lied, bekend geworden dankzij de schitterende vertolking van Herman van Veen, had ik hier graag geplaatst, maar op youtube vind ik zijn versie niet.)

We beginnen met een ontspannen inleiding:

Op een avond om een uur of half elf
Liep ik wat te wandelen met mezelf
En de mensen van een nette nieuwe wijk
Zag ik zitten huis aan huis aan huis aan huis te kijk

Alles pais en vree, zou je denken. Hoewel, ze zitten allemaal ‘te kijk’. En dat ‘huis aan huis aan huis’, het klinkt nogal monotoon. Als een nieuwbouwwijk waar een architect tweehonderd identieke woningen neer heeft gegooid.
Dan beginnen we goed:

Uitgeteld en uitgezakt en uitgepraat
En ik dacht: Als nu de wereld eens vergaat
Is er niemand die het in de gaten heeft
Want ze zitten aan de beeldbuis vastgekleefd

Ga eens na hoeveel avonden per week u er zo bij zit. De uren aan elkaar plakkend tv-kijken, hersenloze programma’s consumerend, zwijgend, etend en drinkend, rokend wellicht. En hoeveel andere mensen brengen zo hun avonden door. U denkt misschien: het is toch gezellig om ’s avonds even tv te kijken? Maar: is het wel “even”, en is het wel “gezellig”.
Ik bewaar mijn buskruit nog voor wat komen gaat. Allereerst het refrein:

De televisie staat nog aan
Maar de wereld is vergaan
Nu is het hier een poppenkraam
Met dooien achter het raam

Stel je eens voor dat de wereld vergaat, maar we hebben het geen van allen door omdat we weer een hersenloos tv-programma zitten te kijken? Mooi beeld. Drukt dit duidelijk genoeg uit hoe geestdodend die televisie werkt, dames en heren?

Op een avond komt ons hele volkje om
Niet door kwik of door vergif, of door de bom
Maar door een slaapdrank die een vreemde mogendheid
over de beeldbuis en het avondblad verspreid

‘Het avondblad’, een mooi instituut dat helaas al lang geleden ter ziele is gegaan. Maar ‘de beeldbuis’, de televisie is er nog. En hoe! Iemand die het volkje om wil brengen, kan het beste een slaapdrank via die televisie verspreiden. Miljoenen mensen zitten als levende robots voor dat ding hun uren uit te zitten. Zou men het überhaupt in de gaten hebben? Willem Wilmink als de adviseur van terroristen die Nederlanders massaal willen doden…

Er is een dronk vol pessimisme in de maak
Opportunisme daaraan toegevoegd naar smaak
En wat cynisme, ja een korreltje of drie
En wat racisme na een borreltje of drie

Een (slaap)drank met pessimisme, opportunisme, cynisme en racisme – het lijkt potdorie wel Janmaat! Of Rita Verdonk! Of Geert Wilders! En ook andere politici, bekende Nederlanders, acteurs, cabaretiers, schrijvers, presentatoren, weet ik veel wie nog meer, hebben in enige mate van dit drankje gedronken. Op een ironische manier beschrijft Willem Wilmink de goedkope, reactionaire, negatieve aspecten die Nederland toen begonnen te kleuren, en die intussen de vier dominante aspecten lijken geworden. Op tv, in de politiek, in kranten en tijdschriften, in boeken, in discussies: overal woekert deze kanker. Een kanker waar Wilmink geen scheld- of andere nare woorden voor nodig had om hem treffend te duiden.

Na het refrein vervolgt het lied met:

Iedere woning is opeens een glazen kist
Waar men het leven en de liefde niet meer mist
Waar men geen plaat beluistert en geen boek meer leest
Waar slechts gemompeld wordt: Ik ben al geweest

Het giftige slaapdrankje heeft de mensen pessimistisch, opportunistisch, cynisch en racistisch gemaakt. Daarna is een woning een glazen kist geworden. Levenloos, saai, kil, liefdeloos. Vooral het tweede koppel is treffend. Wie luistert er nog naar een plaat (of CD, we bedoelen natuurlijk jazz- of klassieke muziek), en wie leest er nog een boek? Precies, dat bedoelt Wilmink dus. Onze huiskamers zijn een dorre boel geworden waar precies de uitwerkingen hebben plaatsgevonden die Wilmink hierboven zo treffend verwoordt.

Daar is geen mens meer die nog ooit de straat op ging
Daar is geen vreugde meer
En geen bewondering
Daar is geen hartstocht meer
En zelfs niet eens meer angst
Daar hangt het spreekwoord
"Dood zijn duurt het langst"

‘Eerlijk’ duurt volgens het spreekwoord het langst, maar nu het cynisme de boventoon voert, hoeven we ons geen illusies meer te maken. Onze levens worden niet meer door mooie en aparte gevoelens beheerst, laat staan door boeken, mooie muziek en gesprekken, maar door pessimisme, rancune, cynisme, passiviteit.
Onze levens zijn andere levens geworden. Levens waarin (ik baseer me op cijfers) mensen gemiddeld 3,5 uur per dag tv kijken, waarin de helft van de Nederlanders nooit, en minstens een kwart van de Nederlanders zelden een boek openslaat. Levens waarin niemand meer na lijkt te denken over de dingen, waarin geen plek meer is voor nuance, voor argumenten. Levens vol nietszeggende oneliners. Levens waarin de grootste bek regeert en waarin mensen massaal voor demagogische en populistische politici kiezen. Levens waarin we overal recht op menen te hebben en nergens moeite voor willen doen. Anno 2011 leven we werkelijk in die wereld die in de tekst van Willem Wilmink nog onwaarschijnlijk leek. Hij had een vooruitziende blik. Ik hoop althans niet dat u dacht, dat deze liedtekst maar een verzinsel was?

Interview met Kader Abdolah

2011-03-24T21:57:00.002+01:00

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik maar weinig ‘bezig’ ben met het werk van Kader Abdolah. Eén boek, zijn verzameling columns onder de titel Dit mooie land, maakte echter indruk op mij. Kader Abdolah schreef jarenlang een wekelijkse bijdrage in de Volkskrant waarin hij geregeld op actuele politieke zaken inging.

We schrijven de jaren 2003 tot en met 2008, waarin de spanningen tussen “allochtoon” en “autochtoon” een maximum bereiken met de moord op Theo van Gogh, de Hofstadgroep, de opkomst van Geert Wilders en Rita Verdonk en vaak harde, ongenuanceerde en verkrampte discussies, de naam “debat” meestal niet waard. Kader Abdolah weet zijn waardigheid te behouden en laat zich niet verleiden om deel van de discussies te worden. Hij vertelt verhalen om het wederzijdse begrip te vergroten, zonder de wijze leraar uit te hangen. Zonder expliciet een standpunt in te nemen. Maar met liefde voor de mens en Allah (want Kader Abdolah is gelovig) en in alle bescheidenheid is hij een noodzakelijke en sierlijke noot tussen de grove monden.

Ook in zijn romans keert de islam vaak terug. De boodschapper is maar een van de vele voorbeelden. En in de drukte van zijn boekenweekgeschenk verscheen deze maand ook De koning, een lijvige roman over de geschiedenis van Perzië. De betovergrootvader van Kader Abdolah was destijds grootvizier van het land dat eind negentiende eeuw van een onbeduidend land, een vergeten exotisch rijk, snel veranderde in een, in meerdere opzichten belangrijke natie. Deze tijd, en deze omwenteling staat centraal. Via het medium van de fictie kunnen we, volgens Kader Abdolah, beter begrijpen waar het land, en de mensen, vandaan komt. Lees hier mijn interview met Kader Abdolah voor de Boekenkrant.

Column Brouwer en Van Hoef

2011-03-24T20:30:00.002+01:00

Sytse Brouwer en Yuri van Hoef zijn politiek actief. In Friesland. De een voor het CDA, de ander voor D66. Voor hun website schrijf ik columns. Hieronder een nieuwe, met voor de aardigheid de reactie van Sytse Brouwer (en mijn antwoord daarop) eraan toegevoegd.

Halbe Zijlstra Sloopwerken BV

Niet alleen wil dit kabinet de cultuursector vanuit een goedkope rancune de nek omdraaien, het moet ook nog eens sneller dan gepland. Zodat culturele instellingen geen tijd meer hebben om een alternatief plan te ontwikkelen en allemaal kopje onder gaan. Staatssecretaris Halbe Zijlstra “beargumenteerde” zijn beleid door te roepen dat hij culturele instellingen wilde laten aansturen op vernieuwing, modernisering. Ten eerste laat je ze niet vernieuwen door ze als een klein kind zonder zwembandjes in het diepe te flikkeren, ten tweede is het regelrechte moord door ze ook nog eens zo’n strikte deadline (amper twee en een half jaar) mee te geven! Alsof je een klein kind zonder zwembandjes in het diepe flikkert terwijl je hun voeten in beton hebt gegoten.

Halbe Zijlstra voer onevenredig zware bezuinigingen door, zet mensen in de cultuursector neer als veredelde hobbyisten en luie profiteurs, en doet dit alles met een zelfingenomen vuile glimlach. Hij legt niets uit van zijn destructieve, lompe en kortzichtige plannen, zoals het gehele kabinet-Rutte schromelijk tekortschiet in haar beargumentering. Het maakt niet uit, jongens, jullie hebben toch de helft plus één!? Je beleid uitleggen is maar zonde van de tijd, voor je het weet, valt het kabinet.

Geniet Zijlstra soms van het moedwillig vernielen van artistiek Nederland? Alles van waarde is weerloos, en als we dat nog niet wisten, bewijst Halbe Zijlstra het ons. Onwillekeurig moet ik denken aan een goede vriend, die enkele maanden geleden op vakantie was in Cambodja en terugkwam met, onder veel anderen, verhalen en foto’s van de gevolgen van Pol Pots regime. In de jaren zeventig maakte hij alles wat “intellectueel” was, een kopje kleiner. Zonder uitleg, zonder motivatie, met vermoedelijk een zelfingenomen glimlach op zijn gezicht.

Brouwer:
Van Rijn, Hals, Steen, etc. hebben het allemaal weten te rooien zonder subsidie en zijn nu nog wereldwijd geroemd om hun Kunst. Andere kunst (opzettelijk met kleine letter), en dan met name de zogenaamde moderne kunst, is iets waar we w.m.b. geen gemeenschapsgeld in hoeven te steken. Ik ben benieuwd hoeveel vloeren van pindakaas, keutels in een glazen gebakje en opengesneden teddyberen over 300 jaar geroemd worden.

Dat wil niet zeggen dat Kunst niet gesubsidieerd mag worden, maar laten we elkaar niet ziek maken met het staatsinfuus van subsidies. In economisch slechte tijden kunnen we dergelijke luxes niet veroorloven. Sowieso is het de vraag of staatssteun voor kunst zo nodig is. Kijk naar de producties van Van Den Ende, die zonder subsidie volle zalen trekt.

Voor deze gelegenheid citeer ik graag een socialistisch staatsman die sprak over subsidie voor kleinkunsten: ‘gaat men eenmaal deze weg op, dan komt men ertoe tal van verenigingen te steunen omdat wat ze doen sympathiek is, terwijl Rijkssteun niet werkelijk noodzakelijk is’(Willem Drees, 1951). De afgelopen decennia hebben we juist gedaan wat Drees wilde voorkomen. Het is nu tijd om te luisteren naar Vadertje Drees en gemeenschapsgeld te gebruiken waar zij werkelijk voor bedoeld is.

Mijn antwoord:
De tijd van Van Rijn, Hals c.s. is een compleet andere tijd dan nu. Het is niet met elkaar te vergelijken hoe men toen en nu aan de kost kwam.
Maar als je toch een vergelijking wilt trekken: veel kunstenaars hebben door de eeuwen heen hun broek op kunnen houden dankzij een mecenas, een rijk persoon (vaak van adel of rijk geworden in de handel) die een kunstenaar in zijn levensonderhoud voorzag. Nee, ook vroeger redden de meeste kunstenaars het niet zonder financiële hulp van buitenaf. Die hulp was echter zeer noodzakelijk! Probeer je de klassieke muziek voor te stellen zonder de meesterwerken van o.v.a. Haydn, Mozart en Beethoven. Ondenkbaar!
Het is helaas ook een veelgehoord argument dat “wat mij ? betreft” moderne kunst niet hoeft te worden gesubsidieerd. Vaak is dit argument geboren in een gebrek aan inzicht in, en kennis/begrip over kunst. Moderne kunst is net zo hard nodig als de oudere kunst - die was immers ook ooit modern! Hoe denk je dat er destijds werd gereageerd op bv. Beethoven? En stel nu eens dat er toen een Halbe Zijlstra was geweest die met een misselijk beleid die hele Beethoven (of Mozart, of Haydn) onmogelijk had gemaakt?
Het beeld dat uit jouw woorden naar voren komt is een beeld waaruit rancune spreekt. Rancune vanuit onbegrip voor de kunst. Dat is jammer. Om het nog erger te maken, sleep je Van den Ende erbij. Van den Ende heeft nog minder met kunst te maken dan Ankie van Grunsven met het WK voetbal van 1934. Van den Ende is een commercieel ding dat alleen maar bedoeld is om dikke, dikke winst te draaien. Fantasieloze en risicoloze plotjes, formatjes en productietjes die alleen maar aan de verwachtingen voldoen. Terwijl kunst er juist is om te shockeren, te confronteren, uit te dagen, verwachtingen onderuit te schoppen, risico te nemen.
Het geeft niet dat jij, of in jouw plaats de meeste politici, geen snars van kunst begrijpen. Het is wél heel kwalijk te noemen dat dit een uitermate schadelijk, en zelfs onherstelbaar gevolg heeft voor de kunstsector in Nederland. Terwijl de financiële impact op de overheid met 0,4% van de begroting vrijwel nihil is.

Zie ook www.brouwerenvanhoef.nl.

Literaire speeddate

2011-03-22T17:30:00.000+01:00

Speeddaten, het is niets voor mij. In drie minuten jezelf verkopen, leuk en gevat moeten zijn en stil hopen dat de door jou aangekruiste namen ook jouw naam hebben aangekruist, met een al even geforceerde afspraak als nieuwe kwelling.

Maar literair speeddaten is toch wat anders.
Ik had niet verwacht werkelijk een zinnig woord te kunnen wisselen in de korte tijd die ik als interviewer tot mijn beschikking had. Maar toch. De schrijvers (A.H.J. Dautzenberg, Michiel Klein Nulent, Jan Vantoortelboom en Rob Waumans) konden mij een korte inkijk in hun nieuwe roman gunnen. Voor twee van hen (Vantoortelboom en Waumans) is het hun eerste boek, voor de twee andere heren is het hun tweede boek. Klein Nulent interviewde ik al uitgebreider over zijn boek, de andere heren, die hun boeken later presenteren, komen wellicht ook nog aan bod in de Boekenkrant. Lees hier mijn impressie van een enerverende middag ‘literair speeddaten’.

Het Boekenweekgeschenk

2011-03-21T16:55:00.002+01:00

Het Boekenweekgeschenk wordt deze week weer uitgedeeld! Heeft u uw exemplaar al bemachtigd? De kraai van Kader Abdolah staat in een lange traditie geschenkboeken die al sinds de jaren ’30 van de twintigste eeuw aan lezend Nederland worden uitgedeeld.
Hoe ziet die traditie eruit? Wat kenmerkt ‘de Boekenweekgeschenkschrijver’? Wat gebeurde er in de voorbije decennia? Ik schreef erover in de Boekenkrant. Ontdek wiens geschenkboek werd afgewezen, wier geschenkboek de eerste roman was in een lange literaire carrière, en wie juist buitengewoon lang op deze grootse vorm van literaire erkenning moest wachten. Het blijkt dat niet alle geschenkboeken literair zijn. Hoeveel vrijheid is er wat het genre van het te schrijven geschenkboek betreft? En welke schrijvers worden misschien in de toekomst gevraagd als schrijver van het Boekenweekgeschenk?

Uit eigen werk: Feuilleton 3, deel 2

2011-03-17T20:38:00.000+01:00

Het was in de jeep zoals vroeger, met een logerende vriend. Het licht is uit, maar je blijft met elkaar praten, grappen vertellen, lachen, geheimen delen. Zo brengen we de nacht met woorden door, we slapen niet, we lopen ’s ochtends direct, via de ontbijttafel, naar het bos om verder te bouwen aan onze boomhut! Maar er komt dat moment waar je je beide niet van bewust bent, het moment dat je een voor een, of bijna tegelijkertijd, in slaap valt. Altijd word je wakker in een stille duisternis, met de verbazing over het feit dat je tegen je wil in toch in slaap bent gevallen. En met de vraag of hij die ene opmerking nu twee tellen, of vier uur geleden maakte. Je weet het niet, dus je slaapt door. Op die manier bleef ik naar de stofwolken in de zijspiegel kijken, de stofwolken die onze tocht onzichtbaar maakten voor iedereen achter onze jeep. Vroeg hij me dit nu twee tellen, of vier uur geleden.
Natuurlijk wist ik nog wat ik haar geschreven had. Dat was precies de reden dat ik in deze jeep zat. Dat begreep hij toch wel?
Intussen was het nog altijd windstil. Dat was een goed teken. We moesten nog drie uur. Het is dat ik het op mijn horloge nakeek. Als de wind opsteekt, vlak voor zonsondergang, moeten we al lang op onze bestemming zijn aangekomen. Voorlopig was het landschap dat we doorkruisten vergelijkbaar met de foto’s die ik in mijn planetenboek had gezien van het oppervlak van Venus. Heuvelachtig, donkerrood, dor, geen spoor van planten, ogenschijnlijk te warm voor levensvormen. De enige verschillen met die foto’s waren de lucht die danste door de hitte, de weg waarover wij reden – hoewel je in de meeste landen niet van een weg zou spreken – en de karkassen die hier en daar naast de weg lagen. Schedels zo groot als een peuter keken naar de weg, hun hoorns waarschuwend naar voren gepriemd. Hoewel de wilde stieren, die deze hoorns ooit dreigend naar andere dieren en mensen hieven,al lang geleden moeten zijn gestorven, leek hun dreiging nauwelijks te zijn afgenomen. De waarschuwing was veranderd, van ‘laat mij met rust of sterf’ naar ‘kom hier niet of sterf zoals ik’, maar niet verminderd.
Hij bleef stug doorrijden. Ik zag niets aan hem,hij maakte geen geluid en bewoog nog geen haar. Zelfs de vlieg die doodstil op zijn voorhoofd zat, liet hij ongemoeid. Ik hoopte dat hij de naderende bocht zou opmerken.

Anna Enquist - het vervolg

2011-03-16T19:15:00.003+01:00

Anna Enquist dus. Ik sprak haar over Twaalf keer tucht. De verhalenbundel is een verzameling geschreven portretten.
Het gesprek dat ik met haar had, op een bevroren maar zonnige februarimiddag, ging deels over de invloed van klassieke muziek op haar literaire werk, en deels over geschreven portretten. Dit interview komt nu, daags voor de Boekenweek begint, natuurlijk goed van pas. Lees daarom hier mijn interview met Anna Enquist over (literaire) portretten.

Interview met Stephen Vizinczey

2011-03-15T22:08:00.003+01:00

Over Stephen Vizinczey en zijn roemruchte boek In praise of older women schreef ik in november een essay voor Kluger Hans. Kort daarna interviewde ik hem. De schrijver is intussen bijna 80 jaar oud, maar staat nog altijd volop in de belangstelling. In het Nederlands taalgebied kwam in november de vertaling van In praise of older women uit, als Loflied op de rijpe vrouw. Wim Brands hield een vrolijk interview met hem en ik kon natuurlijk niet achterblijven.
Achter de aanstekelijk grappige verhalen en de enigszins laconieke houding van Vizinczey schuilt een strijd. Een strijd om vrijheid, die hem van Hongarije via omwegen in Canada bracht. Een strijd om uit te vinden wat hij wilde doen met zijn leven en zijn talenten. Een strijd om vreemde talen onder de knie te krijgen, wat Vizinczey naar eigen zeggen nooit is gelukt. Een strijd met taal, woorden, verhalen, omdat Vizinczey niet anders kan dan schrijven. Maar hoe schrijf je wanneer je bent vervreemdt van je moedertaal en je je tweede taal niet goed genoeg onder controle hebt? Volgens Vizinczey prikkelt die situatie hem: omdat hij moeite voor die taal moet doen, aandacht aan elke zin moet schenken, wordt zijn taal automatisch beter. Lees hier mijn interview met Stephen Vizinczey, voor Kluger Hans.

Interview met Anna Enquist.

2011-03-10T18:55:00.005+01:00

Ik was zestien en eenzaam. En ik las. Vanwege mijn obsessie met klassieke muziek – toen al – was ik extra benieuwd naar literatuur waarin klassieke muziek een prominente rol speelt. Het geheim van Anna Enquist was toen vrij recent verschenen. Is het opvallend als een jongen van zestien alle muziekstukken die in de roman langskomen al kent?
De naam van Anna Enquist bleef hangen en ik las De ijsdragers, gedichten, en meer. En voor aanvang van de Boekenweek 2011 interviewde ik haar over haar nieuwe verhalenbundel, Twaalf keer tucht, een reeks portretten en monologen. Het past uitstekend in het thema van de Boekenweek die ‘geschreven portretten’ als thema heeft. Daarover meer, binnenkort. Want bijna net zo nadrukkelijk is klassieke muziek in de verhalen aanwezig. De bijna onspeelbare Toccata van Robert Schumann, bijvoorbeeld. Voor wie het leuk vindt, is in Twaalf keer tucht de integrale partituur van het muziekstuk afgedrukt. En ja, de vrouw achter het pseudoniem ‘Anna Enquist’ kan dit stuk spelen – maar helaas heb ik haar interpretatie nog niet mogen horen.

Uit eigen werk: Canto Ostinato

2011-03-07T19:06:00.000+01:00

Zo zaten wij de zomer te begraven
met bier en bitterballen, en
Canto Ostinato uit de torenklokken.

Ik zweeg en luisterde.
Je voerde een oorlog in herhalingen.
Je wilde mij verwonden met je mond
zoals met kogels maar
je zag niet dat je schoot op jezelf.

Je zocht zinnen om jezelf in te verstoppen,
wilde schuilgaan achter woorden van kantelen

om te bukken voor je eigen schoten.

Was je bang van jezelf? Dacht je daarom
dat je koppig terug moest vechten? Mijn verbaasde ogen
waren spiegels van je grootste vijand.

Ik zweeg en luisterde
en hield van het koppige lied.

Drie gedichten

2011-03-06T17:37:00.001+01:00

Onderstaand drie gedichten die vandaag verschenen in het online literaire tijdschrift Meander.

Dit gedicht begrijp ik niet

Terwijl de stilte de dichter beklemt
zegt de vader: “Dit gedicht
begrijp ik niet.”

Vastgezet in de achtergrond
verschrompelt hij tussen schreeuwend schilderij
en raam dat zwaar van wasem is.
De keukentafel tussen hen is
minstens negen meter breed.
Als zijn ogen zoeken, weet de dichter niet
of hij nu radeloos
of angstig is.
Of allebei.

Wanneer zijn vaders mond beweegt,
zijn woorden op de paden lopen
die hij zelf heeft uitgesleten,
denkt de dichter: “Wijs mij de weg
naar jouw donkere bos, of
teken een landkaart die mij
op jouw paden brengt.”
En hij hoort niet dat zijn vader
hem om hetzelfde vraagt.

Tussen twee stokkende monden
regent het afstand.
Buiten waait de duisternis en binnen

zegt de vader: “Dit gedicht
begrijp ik niet.
Dan zal het wel een goed gedicht zijn.”

Adam en Eva

Een pasgewassen ochtend
hangt te drogen aan de hemel.
Mijn hand verkent je lichaam
als een slang.
Er is geen appel te bekennen,
geen vijgenblad ligt in de weg.

Maar bij elke aanraking
wijk je van me
vandaan, je bent
een lichaam van mist. Ik wil je
bevriezen maar

er is vannacht teveel zomer in mijn slaap

zodat je als regen op me neerklettert, geen
vijgenblad om onder te schuilen, geen
appel voor de dorst.
Alleen een slang

om dood te trappen.

Vogels

We rijgen zwarte parels aan een ketting.
We bepakken onszelf met onszelf.
We stijgen tot we geen diepte meer kunnen zien.
We maken ons zichtbaar met de V van vertrek.
We stoppen nergens, een deel van ons valt

dood neer uit de lucht.
Dat is ons offer aan de winter.

We zijn groter dan de werelddelen
waar wij over vliegen. Toch: we hebben niets.
De lucht is niet van ons, ook moeten we
voedsel van de bodem lenen.

Wat wij aan u teruggeven?

Het krijsende geluid van lente.
Het groene exploderen van de bomen.
Een bombardement van ovalen kogels.
Een sprinkhanenplaag van donkere veren.
Een schelle oorlog met keel en geschreeuw
(voor de mens: poëzie).

En wanneer we onze zwarte ketting
weer om de nek van warme oorden leggen:

jaloezie.

Ik gaf ook een interview, klik hier om naar de website van Meander te gaan.

Marjolijn van Heemstra, Family '81

2011-03-04T15:46:00.009+01:00

Marjolijn van Heemstra is en doet van alles tegelijk, en voor zover ik kan overzien levert dat vooral mooie en interessante dingen op. Zo schreef ze een dichtbundel, Als Mozes had doorgevraagd, en liet ze bekende en minder bekende Nederlanders een gedicht voordragen op haar website. Van Youp van ’t Hek, Margreet Dolman en Noraly Beyer tot haar kapper en een kleutermeisje.
Kijk, dat vind ik nog eens iets moois. Niet alleen is Als Mozes had doorgevraagd een steengoede bundel, ook is deze originele manier om zonder concessies aan de inhoud meer aandacht te genereren voor poëzie, ronduit een geweldige vondst.
Maar het blijft niet bij de dichtbundel. Marjolijn van Heemstra is ook theatermaakster en trad de afgelopen drie dagen in het Utrechtse Theater De Kikker op met een vijf kwartier durend programma. (Ik zag de voorstelling van woensdag 2 maart.) Onder de titel Family ’81 beschouwt ze haar, en min of meer mijn (we schelen maar twee jaar) generatie.
Misschien word ik oud, misschien stel ik me aan. Maar ik vond dat erg leuk. Altijd maar die veertigers, zestigers of tachtigers met hun ‘daar ben je nog te jong voor’, ‘wat weet jij er nou van’, ‘wat heb jij nou helemaal meegemaakt’. Alsof ik met mijn 28 jaar nog altijd geen recht van spreken heb. Ik was een jaar of zeven toen mijn moeder Marjolijns leeftijd had, en destijds kreeg ik die uitspraken ook al naar mijn hoofd geslingerd. Maar goed.
Marjolijn maakte een voorstelling waar iedereen die begin jaren tachtig is geboren, zich in kan herkennen. Schijnt belangrijk te zijn, herkenbaarheid. Wat ik overigens belangrijker vind dan herkenbaarheid, is: goed zijn, overtuigen. Ook als ik me niet ‘herken’ in het een of ander. En Marjolijn overtuigde me met boter en suiker. Ze is origineel, creatief, het programma zit goed in elkaar, is afwisselend, grappig én serieus.
Family ’81 gaat over een citaat: ‘Mensen zijn meer kinderen van hun tijd dan kinderen van hun ouders’, van historicus Marc Bloch. Op die manier ben je hechter verbonden met mensen die op of rond jouw geboortedag ter wereld zijn gekomen. Marjolijn verzamelde een aantal mensen om zich heen die haar geboortedag met haar delen, maar op verschillende plekken in de wereld wonen: Libanon, Zuid-Afrika en India. Twee vrouwen, een man. Ze ging op zoek naar hun verhalen, hun herinneringen, hun dromen en ambities, hun teleurstellingen. Wat maakt de ‘Familie van 1981’?
Gemene deler zijn foto’s uit de wereldgeschiedenis, die iedereen zich herinnert. Politieke gebeurtenissen. De jaren 1989/1990 blijken niet alleen in West-Europa belangrijk, dankzij de val van de Berlijnse Muur. Ook in andere delen van de wereld zijn die jaren een scharnierpunt.
De drie ‘familiegenoten’, allemaal ook geboren op Marjolijns geboortedag, zijn er tijdens de hele voorstelling bij door middel van kleine schermen. Ze zijn vijf kwartier gefilmd terwijl ze luisteren, kijken, zwijgen, drinken, eten, roken, vliegen doodslaan en gekke bewegingen maken. Marjolijn vertelt hun verhalen en zoekt naar de dingen die hun verbindt.
En meer dan het citaat van Marc Bloch gaat Family ’81 dáárover. Het leverde geen sluitend geheel op, maar dat hoeft ook niet, sterker nog, dat zou maar vreemd zijn. Het leverde een veelzijdig beeld op van de jaren negentig, en hoe de jongeren van toen wereldwijd die jaren beleefd hebben. Net als je genetische familie heb je ook met je ‘datum-familie’ overeenkomsten en verschillen. Verschillen die soms versterkt worden door de afstand tussen werelddelen.
Op 24, 25 en 26 maart is de voorstelling nog te zien in Frascati, Nes 63 te Amsterdam. Klik hier voor de website.
O en Marjolijn, één ding nog: ik kan niet dansen. Ik kon al niet dansen toen de ‘Hammertime’ in was en ik heb niets geleerd. Als de klas de ‘Hammertime’ deed, ging ik sinas halen. Ik heb nooit geweten waar het over ging, hoe de ‘Hammertime’ moest. Bedankt dat je mijn jeugd twintig jaar later alsnog verrijkt hebt!

Over biografieën

2011-03-03T16:07:00.001+01:00

Biografieën zijn een behoorlijk perverse vorm van voyeurisme. Begrijp me niet verkeerd, ze ‘moeten’ er zijn. Ze helpen bewonderaars en critici een beroemde kunstenaar en zijn werk beter te duiden, om de tijdsgeest goed te begrijpen. Maar verder is het gewoon een behoorlijk verregaande variant van ‘over de schutting gluren’.
Wat ik soms graag doe, overigens. Ik houd zielsveel van de muziek van Mozart, Beethoven, Brahms, Mahler, Stravinsky. Ik verslind boeken van Mulisch, Nooteboom, Hermans, Claus. Ik ben benieuwd naar hun levenswandel, hun twijfel, de kraamkamer van hun kunstwerken.
De wereld van de klassieke muziek is doorgaans goed voorzien van toegankelijke biografieën. In de literatuur ligt dat iets anders. Er verschijnen wel biografieën, maar niet in een serie, en vaak niet zo toegankelijk. Goede vriend D.S. te R. zag halsreikend vooruit naar Nop Maas’ biografie over Gerard Reve, omdat hij hem een van de grootste schrijvers van Nederland vindt. Had ik hem een dikke pil over Harry Mulisch aangeboden, dan had hij die niet gelezen. Voor mij geldt dan weer het omgekeerde. Biografieën over schrijvers zijn zeer goed gedocumenteerde, zeer gedetailleerde, grondige werken, maar ze zijn er niet om nieuwe bewonderaars van de schrijvers enthousiast te maken. Leert u de romans van Gerard Reve nu kennen, dan grijpt u waarschijnlijk niet snel naar de 2100 gortdroge pagina’s van Nop Maas, maar naar de volgende Reve-roman die u nog niet heeft gelezen. Ziehier de tekortkoming van de literaire biografie, waar de muzikale biografie (gelukkig) vaak niet onder te lijden heeft.
De Boekenweek heeft als thema: ‘Curriculum Vitae – geschreven portretten’. Daarom zocht ik voor de Boekenkrant wat recente biografieën uit om een artikel over te schrijven.

Uit eigen werk: Feuilleton 3, deel 1

2011-02-25T17:54:00.001+01:00

‘Natuurlijk weet je nog wat je haar hebt geschreven.’
Hij keek me niet aan. Zijn ogen bleven dwalen over, en boven, de stoffige rotsweg.
Zes uur aan een stuk reden we hier. Het was dat ik het controleerde op mijn horloge. De monotonie van de rit had me murw gemaakt. Het water was op, en na mijn ontbijt had ik niets meer gegeten. Mijn zweet had mijn huid en mijn kleren aan elkaar geplakt zodat ze niet meer van elkaar te onderscheiden waren. Ik verkeerde in een permanente halfslaap, schrok niet meer van steentjes die plotseling tegen de jeep knalden, en zelfs niet eens van de haarspeldbocht die hij een half uur geleden had genomen, waardoor ik met mijn hoofd boven een honderd meter diep ravijn had gehangen. In het begin probeerde ik me nog bij de les te houden door me te krabben, te slaan, door demonstratief te geeuwen. In het begin hadden we een gesprek gevoerd, dat langzamerhand was stilgevallen. De droge, warme lucht had de plaats van woorden in onze monden ingenomen. De woorden waren achter de grote rotspunten blijven hangen. Niet alleen mijn, maar ook zijn alerte blik was geleidelijk ingesust, zijn ogen waren half gesloten. Als een stropop zat hij achter het stuur. Het zou natuurlijk paniek bij mij moeten veroorzaken, ik had hem schreeuwend moeten bevelen de jeep langs de kant van de weg te zetten, hem koud water in het gezicht moeten gooien, met vlakke hand op zijn wangen moeten slaan. We hadden de hete uren van de dag slapend in de jeep moeten afwachten en weer verder moeten rijden als het was gaan waaien, laat op de middag. Maar we hadden geen water, en we moesten nog zeker vier uur rijden. We moesten op onze plek van bestemming zijn als de wind tegen de avonduren opstak. De woestenij die we nu doorkruisten, moesten we koste wat kost zo snel mogelijk achter ons laten. Water of geen water. Alert of niet alert. Het was zaak geen brokken te maken, brokken althans die de jeep verhinderen verder te rijden. Daarom was ons gesprek al uren gestrand en reed hij als verdoofd, met zijn voet stevig op het gaspedaal, over de eentonige weg richting eindbestemming. Als ik had gekund, had ik hem afgelost. Maar ik heb geen rijbewijs. Ik weet niet wie het zwaarder had getroffen.
Natuurlijk. Natuurlijk wist ik nog wat ik haar geschreven had.

Interview met Michiel Klein Nulent

2011-02-24T20:10:00.002+01:00

Big Brother. Het onzichtbare, maar alomtegenwoordige personage uit George Orwells roman 1984. Big Brother houdt ons allemaal bezig. We bespieden elkaar maar al te graag. We willen graag, zonder ons betrapt te voelen, weten hoe het leven bij andere mensen verloopt. Constateren dat het gras er inderdaad groener is, of lijkt. Of dat het overal hetzelfde gezeur is.
We zijn kleine anonieme mensen in een grote, absurde wereld, en het leven stijgt ons boven de pet. Daarom maken we het leven kleiner, verdelen we het in behapbare stukjes. De nieuwe auto van de buurman, die groter is dan die van u. Of de gordijnen van dat huis, die ’s ochtends zo lang dicht blijven. Dat houdt ons bezig.
Michiel Klein Nulent schreef een roman over dit voyeurisme. In Het koekoeksei loopt een man rond, en die ene man wil het leven van een andere man innemen. Zijn leven zou volgens de ene man helemaal geweldig zijn. Die andere man wil intussen aan zijn leven ontsnappen. Het lukt hem en de ene man neemt het leven in van de andere man. Eind goed, al goed? Lees Het koekoeksei, maar voor u dat doet: lees mijn interview met Michiel Klein Nulent, voor de Boekenkrant.

Literaire beloften

2011-02-21T22:39:00.001+01:00

Van de, jaarlijks bijna honderd literaire en poëtische debutanten, overleeft misschien maar 10% tot 15% in de Letteren. Het is niet te voorspellen wíe overleeft, hooguit kun je van sommige debuten redelijk veilig voorspellen dat ze het niet overleven.
Een boek kan lovende recensies krijgen en tienduizenden exemplaren verkopen. Levert dat iets op? Vergroot dat je overlevingskansen? En wat als de kritiek zwijgt, wat als de verkoopcijfers bescheiden blijven? De carrières van schrijvers die nu canoniek zijn, kenden geregeld een langzame en lange aanloop (Bernlef bijvoorbeeld), en andersom kunnen schrijvers die met hun debuut luidruchtig de Letteren binnenstormden, nà dat debuut beklemmend stil blijven.
Het thema van de Boekenkrant, 2011 editie 1, was 'debuten'. Welke eerstelingen uit 2010 bleven mij persoonlijk bij? Lees het hier.

De Eerste Kamer

2011-02-18T19:36:00.002+01:00

De PVV is niet de enige partij die de Eerste Kamer wil afschaffen. Zie bijvoorbeeld de standpunten van D66 en GroenLinks. Ik vertel nu natuurlijk niets nieuws.

Het afschaffen van de Eerste Kamer lijkt mij een van de domste dingen die we kunnen doen.
Volgens mij heeft de Nederlandse politiek namelijk fundamenteel baat bij de Eerste Kamer. De afgelopen 20 tot 25 jaar is de afstand tussen Tweede Kamer en kabinet, stukje bij beetje, vrijwel verdwenen. Er is geen ruimte meer voor een kritische blik op de regering - door coalitie én oppositie. Coalitiepartijen stemmen toch wel voor een bepaald beleid, dat is namelijk al voorgekookt in aparte vergaderingen. Ze stemmen tegen een bepaalde motie vanuit de oppositie. De praktijk wijst uit dat het voorgenomen beleid, ondanks debatten, er hoe dan ook toch wel komt. (Ik chargeer een beetje, het gaat om de ontwikkeling.)
Gevolg is onder meer de sterke invloed van demagogie en populisme. Dat kreeg vanaf Pim Fortuyn stevige voet aan de Haagse grond om, vooralsnog, te blijven. Gevolg is ook dat (oppositie)partijen vaker naar de sterkste middelen, zoals een motie van afkeuring of zelfs een motie van wantrouwen, grijpen om zichzelf kracht bij te zetten. Het helpt allemaal niet, en het gevolg is dat zelfs die moties hun kracht zijn verloren. De oppositie kan nauwelijks meer de nodige controle uitoefenen en ook kritische coalitiegenoten worden monddood gemaakt. Dit werd schrijnend duidelijk in de crisis bij het CDA rond regeringsdeelname aan het kabinet Rutte-Verhagen.
Het beeld: uit de verkiezingen volgt een uitslag, daaruit volgt een kabinet, daaruit volgt een bepaald beleid. Punt. De directe macht die enkele politici daarmee in handen hebben, is regelrecht beangstigend. We mogen blij zijn dat politici als Wim Kok en Jan-Peter Balkenende zich ofwel niet (volledig) bewust waren van deze macht, ofwel daar zorgvuldig mee om zijn gesprongen.

Het is in dit politieke klimaat júist belangrijk dat er nog een instituut is dat rustig naar politieke stukken kijkt, een instituut dat het kabinetsbeleid op inhoud beoordeelt, een instituut waar kritiek op het kabinetsbeleid - ook van coalitiepartijen - mogelijk blijft. Ik ben niet voor afschaffen van de Eerste Kamer, integendeel: ik ben voor een intensievere rol van de Eerste Kamer. Anders is Nederland aan de goden overgeleverd.

Interview met A.L. Snijders

2011-02-17T21:55:00.000+01:00

Iemand die nooit uit eigen beweging schrijft, die uitsluitend op verzoek zijn literaire werk verricht, noem je doorgaans een broodschrijver. En de meeste broodschrijvers leveren zakelijk, degelijk, maar bepaald geen hoogstaand werk. (De reclameteksten van Willem Elsschot en verzekeringsteksten van Franz Kafka zijn uitzonderingen die de regel bevestigen. En de teksten waarmee zij beroemd zijn, die schreven ze wel degelijk geheel uit zichzelf.)
A.L. Snijders is ook een uitzondering. Hij werkte, hij was onder meer leraar en hij werkte op een politieschool, en hij schreef. Ook dat deed hij op afroep. Jarenlang was hij columnist, en daarnaast verwierf hij met zijn ‘eigen’ genre ZKV (Zeer Kort Verhaal) een portie roem. In de schaduw, natuurlijk, maar dat wilde hij zelf zo graag.
Tot hij recent de Constantijn Huygensprijs won, voor zijn oeuvre van ZKV’s. Er kwam meer media-aandacht en hij was gezien, hij was niet onopgemerkt gebleven – maar Snijders vindt het geen onverdeeld genoegen. Ik zocht hem op, ver van de bewoonde wereld, tussen bossen en heide. Voor de Boekenkrant sprak ik met hem over zijn roem, de korte verhalen, het landleven, en veel meer.

Six word stories

2011-02-16T17:46:00.000+01:00

Hoe dit kan? Omdat het mag!

'Huil me toe,' biggelde de regendruppel.

Napoleon op Sint-Helena: 'Ik zie land!'

Ladderzatte pianotoetsen hikken de dronkemanswals achterstevoren.

Zij weet weinig. Hij liegt veel.

Behoud de Begeerte!

2011-02-15T18:23:00.001+01:00

‘Behoud de Begeerte’. Zelden kende een literaire organisatie een betere naam. Hun wekenlange theatertournee, deze maand, heet Saint Amour. Ook niet mis, die naam.
Saint Amour gaat –natuurlijk– over liefde, en ik bezocht, op Valentijnsdag, de voorstelling in het De La Mar-theater te Amsterdam. De namen nodigden iedereen met een literair hart alvast uit: Stijn Vranken, Sanneke van Hassel, Peter Buwalda. En Remco Campert. De laatste met een mitella vanwege zijn gebroken schouder. Hoewel hij nog steeds enigszins aangedaan leek, of misschien was het de ouderdom, was zijn presentatie ronduit indrukwekkend. Ongetwijfeld speelde mee dat het een van de laatste keren zou kunnen zijn dat hij nog een optreden doet.
Ook Kees van Kooten was een hoogtepunt, als schrijver én als verteller. Hem aan het werk te zien, voelen hoe hij een volledige controle over de zaal heeft, perfect kan timen, was heel bijzonder. Van een heel andere orde was het optreden van Connie Palmen en haar ehh… persoonlijke ontboezemingen over haar relatie met Hans van Mierlo. Tegen wil en dank blijf ik mij de passage herinneren over zijn ‘machtige geslacht’. En toen ik laatst, per ongeluk, zijn foto tegenkwam in een tijdschrift, kon ik niet anders denken dan… bedankt, mevrouw Palmen.
Enfin, de avond was lang en literair – en hier besprak ik de avond, voor de Boekenkrant.

Interview met Bettine Vriesekoop

2011-02-14T19:22:00.002+01:00

‘Zeg nooit pingpong tegen tafeltennis,’ dat wist ik. Maar eerlijk gezegd is dat vrijwel alles wat ik van het tafeltennisspel weet. Naast het feit dat het uit China komt en zij er nog altijd vreselijk goed in zijn. Als interviewer hoef ik geen, of weinig, verstand te hebben van het tafeltennisspel om Bettine Vriesekoop te interviewen. Ze schreef immers een boek – en daar heb ik wel verstand van. Het boek heet Duizend dagen in China en gaat over, precies, haar verblijf van (ongeveer) duizend dagen in het land met de meeste inwoners ter wereld. Vriesekoop is in 2006 verslaggeefster geworden van NRC Handelsblad, vooral met het oog op de Olympische Spelen 2008 in Peking. In Duizend dagen in China doet ze verslag van de ingrijpende onderneming: verhuizen naar China, de weg zoeken in een vreemd land – en hoe zorgt ze ervoor dat het haar zoontje goed blijft gaan? Ik vroeg alles, en meer, aan Bettine Vriesekoop. Voor de Boekenkrant.

Interview met Jacques Vriens

2011-02-09T22:14:00.003+01:00

Kinderboekenschrijvers interview ik niet vaak. Twee van mijn favorieten, Evert Hartman en Thea Beckman, zijn helaas niet meer onder ons. Ik las veel, maar onder al die boeken veel jeugd-encyclopedieën, boeken over sterren, planeten, dinosauriërs, geschiedenis. Dat soort dingen.
Nee, ik las geen boeken van Jacques Vriens in mijn basisschooljaren. Hij was (en is) alleszins de moeite waard, daar lag het niet aan. Hij was vermoedelijk in de blinde vlek gevallen.
Ik interviewde hem voor de Boekenkrant. En haalde daarmee een klein beetje van de schade in. Vriens is een leuke man, en een monument van een kinderboekenschrijver. Leest!

Video's over boeken VII

2011-02-09T18:20:00.000+01:00

Legende van een zelfmoord van David Vann is, ronduit, een indrukwekkend boek. Een zoektocht in de taal, in proza, naar zijn dode vader. Jaren geleden las ik Schaduwkind van P.F. Thomése, een dun maar priemend boek, waarvan de wanhoop me nog helder bijstaat. Daar kan je het mee vergelijken, al is de schrijver in dit geval niet de vader van de overledene, maar de zoon. David Vann is namelijk het kind van een tandarts die naar Alaska verhuist. Het gaat hem slecht, hij ziet het leven niet meer zitten en pleegt zelfmoord. David is dan 13. Natuurlijk kan hij het niet vergeten, blijft het een belangrijke rol spelen in zijn leven – maar hoe moet hij er uiting aan geven? Hij probeert te schrijven. En nog eens. En nog eens. Het worden verhalen, een novelle, maar er moeten ook talrijke mislukte fragmenten weg zijn gegooid. Maar wat er over is gebleven is een prachtig monument voor een gestorven vader. Daarom maakte ik er met een buiging voor de auteur een bespreking van.

De dichter Paul Gellings staat prominent in mijn boekenkast met dichtbundels als De val van verf en roest en Antiek fluweel. Ook de schrijver Paul Gellings is vertegenwoordigd, met o.a. Witte paarden. Ik schreef hem geregeld en ontdekte op een gegeven moment dat ik dat niet meer deed. Geen reden. Maar wel onaardig van mij, tegenover Paul Gellings. En tegenover zijn werk. Want hij verdient een groot publiek. Ik hoop dat hij snel de pen oppakt voor een (of meerdere) dichtbundels, maar intussen kunnen we ook van zijn proza genieten. Want in dat opzicht liet hij weer van zich horen met De zomer van Icarus. Het gaat net als Zuidelijke wandelweg over zijn tijd in Amsterdam Oud-Zuid. Thematisch komen de boeken overeen, maar ze staan verder los van elkaar. Het is proza van ‘stille waters diepe gronden’: onder de toegankelijke laag schuilt de spanning. Houd ik wel van. Daarom, een bespreking van een mooie roman. Paul, ik schrijf je, snel!

Uitgeverij Contact brengt dit voorjaar een aantal interessante nieuwe boeken uit. Debuten en tweede boeken. We interviewden een viertal schrijvers die bij de uitgeverij zijn ondergebracht: A.H.J. Dautzenberg, Michiel Klein Nulent, Jan Vantoortelboom en Rob Waumans. We hadden hiervoor maar twee en een halve minuut per schrijver, het ging namelijk om een speeddatevariant van het diepte-interview. En, hoe goed ik misschien ook ben, twee en een halve minuut is te weinig om een grondig gesprek aan te gaan. Daarom werden het tussen-de-ogen-vragen, dat bleek ook te werken.

Verborgen parel: Huub Beurskens - Noordzeepalmen

2011-02-08T17:32:00.005+01:00

Het oeuvre van Huub Beurskens barst van de juweeltjes die maar een (kwantitatief) bescheiden publiek hebben bereikt. Zijn werk is beslist niet toegankelijk, maar des te hoger is Beurskens’ literaire niveau. Of het je nu aanspreekt of niet, het proza en de poëzie van Huub Beurskens zijn van groot belang voor de Nederlandse literatuur.
Ik denk dat sommige van zijn boeken wel een groter publiek zouden kunnen bereiken. Noordzeepalmen, een van de eerste romans van Huub Beurskens, is zo’n boek. De hoofdpersoon, Johan, is leraar op een middelbare school en wordt verliefd op een van zijn leerlingen. Ze heet Michelle en is pas 13 jaar. Johan zweeft tussen verliefdheid en afkeuring van zijn gevoelens. Zoekt bevestiging bij Nabokov en veroordeling bij de moeder van Michelle. Beide krijgt hij niet. Hij wordt ter verantwoording geroepen op school, maar niet ontslagen.
‘Fantoomproza’ noemt Beurskens de stijl van het proza. Proza over iets dat er niet meer is? Fantoompijn is pijn aan een geamputeerd lichaamsdeel. Zou fantoomproza proza zijn over vergelijkbare, verdwenen dramatiek? Noordzeepalmen is allerminst een dramatisch boek.
Nee, het proza leeft, los van het verhaal. Alsof het zelf een mens is, met gevoelens en twijfels. Is dat het fantoom, het proza dat los is gemaakt van zijn bron, de verteller? Het leest alsof je door water naar de wereld kijkt. De woorden lijken op zoek naar dingen om te beschrijven, in plaats van gebeurtenissen die om woorden vragen.
De lezer is niet “verbonden” met Johan, maakt de gebeurtenissen niet echt mee. Het is zelfs de vraag of hij het zelf allemaal wel meemaakt, of doorheeft. Veel passages in Noordzeepalmen zijn innerlijke monologen in de zoekende gedachten van Johan, maar ze vloeien niet uit naar concrete of zintuiglijke ervaringen. Daartussen staan enkele episodes waarin Johan als “mens” wel degelijk tot leven komt. Dat zijn de stukken waar zijn verliefdheid met hem aan de haal gaat. Sterk is de scène waar Johan naar een feestje van middelbare scholieren gaat. Michelle zal er ook zijn. Dat het hoogst merkwaardig is, die leraar op zaterdagavond bij fuivende scholieren – zijn eigen leerlingen! – valt niet eens op. Johan ontdekt dat hij verliefd is, niet zintuiglijk maar in zijn onophoudelijke maalstroom van gedachten. Waar de taal meestal zoekende is naar gebeurtenissen, vallen beschrijving en beschrevene hier precies samen. Hij ziet Michelle demonstratief dansen met een leeftijdsgenootje, hij dwingt zich te zitten en zwijgend toe te kijken om zijn beheersing aan te tonen. Hij heeft de puberale pogingen niet nodig – en zie, de jongen krijgt niet wat hij wil en wordt steeds wanhopiger. (Johan ook, maar hij, volwassene, weet zich in te houden.) Uiteindelijk eindigt Johan toch met Michelle op de dansvloer, hij heeft haar lang genoeg op de proef gesteld.
Zo is er ook de paniek als het niet goed gaat. Wanneer Michelle hem mijdt. Wanneer ze het zegt uit te maken. Johan wordt een onrustig roofdier dat het te lang zonder prooi moest stellen. Die passages zijn er niet veel. Potentieel gevaarlijke of confronterende gebeurtenissen, zoals de ontmoeting met Michelle’s moeder of de middag dat hij op het matje wordt geroepen door de ouderraad van zijn school, gaan langs hem en de lezer heen. De moeder van Michelle blijkt geen probleem met de relatie te hebben, ze zat in haar eigen puberteit in een vergelijkbare situatie. Johan blijft intussen in zijn eigen getob hangen, lijkt geen verstandhouding met de moeder op te bouwen, of überhaupt maar iets over haar te denken. En ook de felle reacties van de ouderraad waaien langs hem heen, hij zwijgt en laat de ouders tieren, hij is er niet mee bezig.
Johan sliep enkele malen met meisjes/vrouwen van zijn eigen leeftijd, maar dat deed hem niets. Het gaat hem echt om pubermeisjes. Michelle wordt ouder en, zo realiseert Johan zich, op een gegeven moment zal het uitgaan en moet Johan op zoek naar een andere Michelle. Zelf trekt hij al de vergelijking met Lolita, het boek van Vladimir Nabokov over de liefde van een man voor een minderjarig meisje.
Ik vraag me af of dat soort ingrepen afbreuk doet aan het verhaal. Is het niet mooier om over Nabokov te zwijgen en bij de lezer het vermoeden te laten ontstaan? Is het niet dramatischer om die Johan bij zijn kladden te pakken en geestelijk door elkaar te schudden zodat hij wankelt – wat meer op de staat van een verliefde man lijkt – en om te zien hoe hij wel degelijk worstelt met invloeden als Michelle’s moeder en boze ouders?
Noordzeepalmen gaat niet over drama, werkt niet naar een climax toe, gaat niet over de geestelijke toestand van Johan. Dat laatste is dan waar het boek over gaat, de taal zoekt naar gebeurtenissen. Beurskens viert de kracht van taal. Misschien zit de verteller niet tussen de gedachten van Johan, maar tussen Johan en de buitenwereld. Huub Beurskens heeft een geheel eigen manier gevonden om een nieuwe dimensie te geven aan het platgetreden pad van “het liefdesverhaal”.

Uit eigen werk: De reiziger

2011-02-04T18:49:00.000+01:00

Zijn hotelkamer zag er telkens anders uit wanneer hij er ’s avonds in terugkeerde, na een dag vol musea, stoffige steegjes, cappuccino’s op door de zon geblakerde pleinen, zweet en lange voettochten. Hij had zich overal als buitenstaander gezet, gekeken en geluisterd, alleen, verstopt achter een boek, een bord met eten of een kop koffie. Alsof hij hier per ongeluk terecht was gekomen, er niet uit kon en zich daarom de stad zo grondig mogelijk eigen moest maken. Tussen de toeristen, waar hij toch elke dag als een willoos kuddedier tussen liep, zou dat in geen geval lukken, maar hij was hier te kort om zich aan die kudde te onttrekken. De militaire colonnes, patrouilles, de door spierballen geheven mitrailleurs en vorsende blikken hadden hem angstig gemaakt. Deze plek was een levensgevaar. Maar hij moest hier zijn, hij moest deze stad begrijpen.
In zijn eigen stad kon hij zich deze houding niet meer aanmeten. Hij woonde er veel te lang, kende er elke straatsteen, elke krocht en hoek. In zijn eigen stad voelde hij zich eerder het middelpunt van de wereld, de middag die begon en eindigde in zijn eigen navel, waaruit lange strengen liepen die de mensen om hem heen dirigeerden. Nee, hij hoefde niet in de aandacht te staan om het middelpunt te zijn. Als hij zich daar verstopte achter een bord met eten of een pretentieus boek, was het eerder om te doen alsof het niet waar was, wat hij voelde. Als om zich te verstoppen, vooral voor zijn navel die hij voor even probeerde te negeren. Hij kon zich de maat der dingen wanen, de meest menselijke mens in zijn stad. Het kon zo zijn dat, nu hij er niet was, de stad tot op de kleinste kruim was afgebroken, de mensen gewichtloos weg waren gezweefd, de ruimte in, of naar andere steden met een aantrekkingskracht.
Hier, tussen de militairen en toeristen, had hij een andere, veel krachtigere sensatie gevoeld, die hem voorlopig elke zeggenschap op het middelpunt onmogelijk maakte. Hij was verdoemd tot een plek aan de rand, met zijn lijf tegen de muur geperst, en in de korte tijd dat hij hier was, zou hij daar niet van kunnen wijken. Maar gretig kijken en luisteren, met een nietsontziende nauwkeurigheid, was het enige dat hem weerbaar maakte tegen de krachtige indrukken die hem anders bij de strot zouden grijpen.
Maar hij had geen rust. Ook wanneer het avond was geworden, ook voor hem, wanneer zijn zintuigen vol waren van indrukken en hij zich langzaam en met pijnlijke beenspieren naar zijn hotel begaf, bracht zijn hotelkamer telkens weer een andere ordening, een ander evenwicht. Hij was telkens uit het lood geslagen, mits hij een evenwicht had gekend – het enige onveranderlijke was nu juist het veranderlijke innerlijk van de spierwit gepleisterde kamer – en hij moest telkens opnieuw wennen aan de kamer waar hij sliep, die hij toch als een geborgen en onbeschadigbare ruimte zou moeten beschouwen. Elke keer was zijn laatste indruk kapot.
Er waren teveel variabelen om te onthouden. Telkens ontdekte hij nieuwe aspecten die de schoonmaakster kon beïnvloeden, zodat hij geen compleet overzicht kon krijgen van de veranderingen – nee, dan was het nog te doen geweest.
De eerste keer had hij de ordening voor ‘vast’ aangenomen, maar direct de tweede keer was die aan gort geslagen. Het in plastic verpakte stuk chocola op zijn bed lag ergens anders, de stapel boeken op het nachtkastje was verschoven, de handdoeken hingen elders, het toiletpapier was onvindbaar. Dit ging de volgende dagen door, maar toen bleken ook zijn koffer en de slippers onder zijn bed tot de variabelen te behoren. En zo ging het verder. Zijn bed en het badkamertje, ja zelfs zoiets kleins als de plek waar zijn toilettas stond, het bleek allemaal een schier oneindige hoeveelheid variaties in ordening in zich te dragen, zonder dat het zich erom bekommerde. Misschien droeg hij eraan bij – hij kocht immers telkens nieuwe boeken in de stad, waardoor de stapel op het nachtkastje door de schoonmaakster telkens voor een nieuwe, of andere stapel werd aangezien, die dus weer een nieuwe ordening in het universum van deze hotelkamer verdiende. Hoe dan ook, het was maar goed dat hij zelf niet in het middelpunt van deze wereld stond, dat hij het niet voor het zeggen had in deze stad. Hij had er moeite genoeg mee om alles waar te nemen, indrukken te vergaren en te ordenen in zijn hoofd. Als het in zijn eigen hotelkamer al misging, hoe moest hij dan ooit, zonder catastrofes te veroorzaken, in het centrum van deze vreemde metropool van miljoenen kunnen staan? Die ongelofelijke rijkdom aan variaties, die chaotische veelzijdigheid van de ordening van deze plek, boezemde hem angst in. Hij bleef op de rand van het bed zitten, staarde maar de stapel boeken op het nachtkastje, en bevroor in die houding. De schoonmaakdienst vond hem de volgende morgen zo terug en nam hem, samen met het vuilnis uit het pedaalemmertje in de badkamer, mee naar de vuilstortplaats. Zijn oude plek in zijn eigen stad heeft hij nooit meer ingenomen.

Uit eigen werk: Als een stotterende tiener

2011-02-03T19:36:00.002+01:00

Ik zie je staan ik voel je staan
ik proef je staan
jouw smaak in plaats van woorden op mijn tong

en je doet of je afwacht met lieve snijdende ogen en
ik wil hoe zal ik het zeggen niet meer dan
dat jij me mijn bloedende tong teruggeeft
zodat ik ik weet niet hoe ik het
kan zeggen dat ik jou hoe moet ik dit
mijn obligate ‘ik vind je leuk’ geef hoe kan ik

en dat jij dan warme wimpers opzet
hoe moet ik het jou
zodat de angst die tussen mijn tanden zweeft
als wisselgeld van eerlijke ruil
in een onzichtbare portemonnee verdwijnt

en jij laat me gewoon -
hoe kan ik het zeggen
lieverd ik moet toch gewoon -
ik moet het toch gewoon
kunnen zeggen?

Uit eigen werk: Gedachten van een gevangenisbewaarder

2011-02-01T18:28:00.000+01:00

Een dode leek hem per definitie onschuldig. De persoon die mogelijk misdaden, ongelukken of ellende op zijn geweten had, was al uit het lichaam geweken – als hij aannam dat lichaam en ziel gescheiden waren. En als ze één waren, was de ziel met het lichaam verstorven. Wat achterbleef, was een onbeholpen stuk vlees. Zwaar, weerbarstig, maar werkloos. Nutteloos. En dus vrij van elke schuld.

Toch was hij er niet zeker van.

Je mag dan wel dood zijn – je naam blijft functioneren. Eerst, als je nog niet overleden bent verklaard, maar het wel bént. Dan weet immers niemand van je dood. In dat geval bestaat de dood niet, dat wist hij zeker. En dan, als een arts de dood heeft vastgesteld, zal je overlijden nog bij de instanties moeten worden bevestigd. Voor een instantie die niet van de dood weet, blijf je in leven. Hij fantaseerde er wel eens over hoe het verzwijgen van je dood in wezen het eeuwige leven dichterbij zou brengen, wanneer niemand zou weten dat je niet meer leefde. Tenminste was het een soort niet-dood, zoals Schrödingers kat in de dichte doos.
Maar ook als iedereen, alle instanties en personen die je bij leven heeft gekend, je dood heeft verwerkt, dacht hij, blijf je in zekere zin leven. Je hebt kleding en schoeisel gekocht, een huis en een bed, je hebt gegeten en gedronken, mensen diep in hun ogen gekeken, slipjes van heupen getrokken, blote borsten gemasseerd, en daarna enkele jaren vieze luiers weggegooid en kinderkots opgeruimd. Je hebt deuren achter je kapot gegooid zodat ze niet meer dicht, maar ook niet meer open kunnen. Je hebt geslagen, glazen een scherven gesmeten en lippen stukgebeten. Onzichtbaar trok je een litteken door de levens van honderden mensen.

Of het was nog erger.

Niet alleen heb je voor nageslacht gezorgd, en mensen liefgehad. Je hebt ook mensen uit de wereld geholpen. Misschien door een noodlottig ongeluk. Misschien omdat je land van de weeromstuit een totalitaire staat geworden was, het staatshoofd een vierkante snor en een stalen scheiding droeg. Of je moest of niet, je daden kunnen niet worden uitgewist.
Stel dat je aan het eind van een duizenden kilometers lange ijzeren rivier stond, waarover geen boten voeren, maar treinen reden. Het eind van de rivier was zoals in Canada een waterval die je op moest zien te zwemmen, terwijl gretige berenklauwen en hongerige berenmuilen, aangestuurd door bloeddorstige berenogen, je einde bezegelden. De enkeling die het vergund was hieraan te ontsnappen, wachtte een lijdensweg van maanden, eenzaam ondanks alle drukte om hem heen, waarna een gewisse dood aan honger en uitputting wachtte.
De waterval bergop was het perron, waarop angstige mensen, ongewis over hun toekomst, op jouw berenklauwen, grommende mond en woeste ogen af moesten gaan. Wees je klauw de ene kant op, dan zouden de mensen direct in de handen van de andere beren vallen. Nog diezelfde dag zouden ze sterven tussen de scherpe tanden van een onverzadigbare vleeseter, terwijl gifgas uit de berensnuiten spoot en ze ongeduldig wachtten op de volgende school vissen.
Wees je klauw de andere kant op, dan stroomde de school angstige mensen naar de barakken door, werd van hen hun menselijkheid afgeschoren en uitgetrokken, en de anonieme zwart-wit gestreepte dood alvast aangedaan. Daar zouden ze echter nog maanden op moeten wachten, terwijl honger hen langzaam opvrat en ze zo uitgeput raakten dat ze de slaap niet meer vatten. Als wandelende skeletten zouden ze langzaam het leven verliezen, sterven kon je het eigenlijk niet noemen. De hongerige beer achtte hun karkassen onwaardig voor zijn malende kaken, ze zouden zijn honger niet stillen. Ze werden tot het vuur veroordeeld en in wolken begraven.
Stel dat het je taak was om over die mensen te beslissen. En stel dat je hun aantal had bijgehouden. Misschien door te turven, of door in een boekje te noteren hoeveel mensen er dagelijks voor je onrustig snuivende neus stonden. Jouw berenklauw trok niet alleen schrijnende, bloedende striemen over het gelaat van ontelbaar veel mensen, maar diezelfde diepe halen trok jij over de kaart van Europa. Je nagels waren lang en scherp, je halen trokken niet alleen de huid open maar ook het onderliggende vlees naar buiten, de wond kon niet helen maar bloedde helemaal leeg en werd daarna een gapend gat, waarachter spieren, pezen, vlees en botten willoos achterbleven. Jij mocht dan intussen dood zijn, je overlijden keurig aan alle instanties en betrokken personen doorgegeven, je bent nog altijd leven – en daarmee schuldig.

Dit dacht hij terwijl hij staarde naar een levenloos, wit stuk vlees. Hij had niet de moeite willen nemen de ogen van het levenloze vlees te sluiten. Alsof die handeling hem deel zou maken van zijn nalatenschap. Toegegeven, hij had niet met deze dode beer op het perron gestaan, hij had niet met hem over anderen besloten of hun toekomst zou worden ingekleurd door het geel van Zyklon B of het zwart-wit van de anonieme dood. Het hakenkruis was bij zijn aankomst van zijn arm getrokken, maar het leek of het met een brandmerk op zijn lichaam was bevestigd.

Hij gaf de laagste in rang het bevel het lichaam weg te dragen. Hij nam de enkels stevig vast, zette zich schrap en trok de willoze brij decimeter voor decimeter weg.
De cel waar hij in had verbleven, was weer leeg. De lucht van ontbinding hing er nog, zwaar en dwingend, verstikkend aanwezig. Meer dan de man die in het vlees had gehuisd, in de laatste dagen van zijn leven. Hier woonde zijn einde nog. Maar als ze zijn afval zouden opruimen, de ruimte grondig zouden reinigen en nieuw beddengoed op de brits zouden leggen, was deze cel voor het argeloze oog leeg, schoon, passiek. Werkloos, nutteloos. Onschuldig.

Uit eigen werk: Feuilleton 2, deel 12

2011-01-31T19:57:00.001+01:00

De evolutie is zowel bijzonder conservatief als bijzonder progressief. Wat geen noodzaak tot verandering heeft, verandert beslist niet – die energie komt op een andere manier immers beter tot zijn recht. Maar is verandering nodig, dan wordt alles uit de kast getrokken. Weliswaar uitgesmeerd over, soms vele jaren, maar de verandering kómt er.
Pas als iemand werkelijk met zijn rug tegen de muur staat, dienen zich oplossingen aan. Dan is plotseling alles denkbaar. De twee briefkaarten die hij vond, terwijl hij herstelde van zijn verwondingen, waren in zijn hoofd geprent. En sterker nog, het was of ze ook fysiek aanwezig waren, brandden tussen zijn hart en longen, zijn zenuwen raakten zodat hij zich permanent onrustig voelde. Hij, die mislukkeling, die nu wil overleven uit angst voor een stel verveelde pubers! Wat voor hen een spelletje is, ze hebben nog niet eens een plan, ze willen niet eens iets – wat voor hen een spelletje is, is voor hem een panische obsessie geworden. Normaal denken lukte hem nauwelijks meer, hij was teruggeworpen op dagelijkse overlevingstechnieken – zo voelde hij dat, zelfs naar het toilet gaan was een onrust, hij was continu op zijn hoede. Tijdens de pauze vermeed hij de grote groep jongens in de aula, hij dacht zelfs dat ze hem voor honderden ogen nog zouden vernederen, maar hij meed ook de bosjes aan de rivier, waar hij anders in de pauze zijn opluchting had gezocht door zich af te trekken.
Het was ook niet meer de gedachte aan Dorien die hem bezighield, zij verdween steeds meer naar de achtergrond. Zijn bewustzijn vernauwde tot zijn dagritme alleen nog maar in het teken stond van de sigaretten. Onwillekeurig dacht hij aan Rens, zijn klasgenoot met suikerziekte, die in geval van een extreem lage suikerspiegel veranderde in een roofdier op zoek naar eten.

Hij was een roofdier geworden dat naar sigaretten zocht. En niet eens voor zichzelf.

In de eerste dagen had hij met braakneigingen van de angst geprobeerd om op wat hem gemakkelijke manieren leken aan sigaretten te komen. Voelen in de jaszakken van de docenten, als zij in de pauze hun colbert in het lokaal hadden laten hangen. De docentenkamer insluipen na het avondmaal. Hij had geboft met de kennelijke laksheid van de docenten en conciërges op de kostschool.
De jongens wilden natuurlijk meer. Ze hadden hun slachtoffer uitgekozen, de muzieklerares afgeperst zodat ze gedwongen was mee te werken. Natuurlijk wisten ze van zijn muzieklessen, het was bijna te gemakkelijk. Maar ze deden het. Zij moest hem verleiden. Ze hadden de plek zelfs bepaald waar het moest gebeuren zodat zij duidelijke foto’s konden maken. En terwijl het zich voor hun ogen afspeelde, moesten ze zich stil houden, als een geiser die niet mag uitbarsten. Natuurlijk, dit was het plan geweest, maar niemand had succes verwacht. Met zijn opwinding steeg hun verbazing tot een maximum, toen hij de schreeuw van zijn orgasme slaakte.

Er zaten nog veel meer mogelijkheden in hun plannen. Een pakje sigaretten per dag was het begin. Dat wist hij zelf ook wel. Zijn paniek was groter dan alleen de verplichting elke dag peuken te moeten stelen. Met een aan gekte grenzende toewijding probeerde hij zijn taak te voldoen – tot nu toe succesvol. Hij verwachtte een nieuw briefje, maar dat kwam niet.

Hij had volgens afspraak zijn dagelijkse hoeveelheid peuken onder het bed van één van de jongens gelegd, vlak voor het avondmaal als vrijwel iedereen zich al in de aula bevond en, als een groot nest jonge vogeltjes, schreeuwend aandacht zocht. Hij had op zijn knieën gezeten, kwam daardoor pijnlijk omhoog – nog steeds van die mishandeling – en draaide zich langzaam om. Toen hij bijna bij de deur was gekomen, kwam geluidloos en doeltreffend een van de jongens, een kop groter dan hij, om de hoek. De jongen drukte hem met gespreide rechterhand op zijn borstkas hard tegen de bakstenen muur, zodat zijn kruin pijnlijk tegen het cement botste.

‘Luister, hond, we te snel genoeg van die peuken. We willen meer. En als je toch bezig bent,’ hij wachtte even om demonstratief, met een weggedraaid hoofd, aan zijn neus te krabben, ‘we willen ook wat te zuipen hebben. Bier, wijn, whisky, jenever – je regelt het. En anders, je weet het…’

Mislukkeling! Hij dacht werkelijk dat ze hem nog eens zo’n afranseling zouden geven. Het risico was veel te groot, maar dat kwam niet eens in hem op.

Met de op angst gebaseerde toewijding waarmee hij zijn belagers telkens in hun behoeften had voorzien, had hij zich vele jaren later op zijn relatie gestort. Hij was onophoudelijk bang haar te verliezen en begroef zich in zijn drang om alles te controleren. Wie alles de baas is, kan niets fout gaan. En dat trof me misschien nog wel het meest. Wie dit denkt, kan het leven niet aan! Zijn dag was gedicteerd door de tijd, door de juiste handelingen en opeenvolgingen van die handelingen, door de zich herhalende Franse les aan zijn leerlingen – door de angst zijn liefde kwijt te raken. Maar het moest zo zijn! Als hij had beseft dat zoiets zijn vriendin juist verstikte en haar weg had gejaagd, was hij panisch geworden! Hij was zelf gevlucht en had haar de schuld gegeven, maar de oorzaak van zijn ellende was hij zelf, sinds die kwade dag op de kostschool! Ellendeling!
Hij stond, nog altijd naakt, voor zijn raam en zag hoe alles daar nog altijd hetzelfde was. Het stelde hem gerust. Alsof zijn hoofd een bergrivier was waarin hij tegen rotswanden opbotste, in draaikolken verstrikt raakte en verzoop, terwijl dit uitzicht gewoon het uitzicht was waarin hij al jaren leefde. Hij probeerde zich op het droge te trekken, uit de bergrivier in het uitzicht, maar hij was kapot, buiten adem, uit de dag en uit zijn dagelijkse ritme gehaald. Hij was vergeten dat hij moest plassen en toen de drang niet meer te houden was, liep hij niet eens naar het toilet. Hij nam zijn lid tussen duim en wijsvinger en richtte op de plant die onder zijn penis op de vensterbank stond. Hij spande zijn buikspieren aan en verzoop de plant in zijn urine.

Bespreking van Alles kantelt van Tomas Lieske

2011-01-27T17:38:00.000+01:00

Tomas Lieske. Ik houd van zijn boeken. En van zijn gedichten, hoewel minder. Lieske is duidelijk een prozaïst. Zo beviel Een ijzersterke jeugd mij zeer, en zo is er nog meer. Veel meer.
Recent kwam Alles kantelt uit. Mooi boek over (de onjuistheid van) herinneringen. Dat is al honderd keer gedaan, maar nog niet door Tomas Lieske. En dan blijkt dat de literatuur best nog plek heeft voor een nieuwe, goede, originele uitwerking van een populair thema.
Wat Lieske doet, ga ik niet verraden. Maar de plot, vooruit, de plot wel. Alles kantelt gaat over een jongen die na de Tweede Wereldoorlog meemaakt hoe een Duits meisje bij hen thuis logeert om op krachten te komen. Veel later, als volwassen man, keert hij op een bijzondere manier terug in zijn herinneringen en komt hij erachter dat de zaken toch anders blijken te liggen dan hij gedacht had.
Zo, genoeg! Lees het boek, vlot – en natuurlijk mijn bespreking van Alles kantelt voor de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Personage

2011-01-24T18:37:00.001+01:00

Een personage! Mijn koninkrijk voor een personage! Wat is een verhaal zonder personage? Legt u me dat maar eens uit zonder het woord “ijdel” te gebruiken. Dat bedoel ik.
Het moet een mens zijn. Dat is mijn eerste beslissing. U bent te groot voor fabeltjes en u gelooft helaas niet meer in god of mythologie. Uw weigerachtige houding om iets anders tot u te nemen dan uw eigen diersoort, dwingt mij hiertoe.
Maar dan neem ik het toch over. De meeste lezers schijnen volgens onderzoek vrouw te zijn, en ouder dan 50. Het gaat mij te ver om aan die normen te voldoen. Als u een verhaal zoekt over een vrouw van boven de 50, moet u tijdens uw sherry-avondjes uw ogen maar eens opendoen in plaats van snurkend naar dromerige beelden te kijken.
Het wordt dus een man, dat lijkt me duidelijk. Een jonge man, zelfs. Een jonge man die uw zoon had kunnen zijn – of misschien wel iemand die sterk van dat beeld verschilt. Het moet in elk geval iemand zijn die sterk van ú verschilt, dus dan kom ik toch weer uit bij de man die uw zoon had kunnen zijn.
Uw zoon heeft zich immers in zijn adolescentie, zoals dat jonge mannen betaamt, zoveel mogelijk van zijn ouders gedistantieerd. U stemt al jaren op een brave middle of the road-partij en behalve uw sherry-avondjes gebeurt er weinig opwindends in uw leven. Maar in de afgelopen tijd ging uw zoon liftend naar India, stemde niet of zo rood mogelijk, en liet een piercing in zijn neus en tatoeages op zijn lijf zetten. Jaren daarvoor had hij zich laten ontmaagden door het als brugklasser met de grootste borsten van de school te doen. Die zaten op dat moment in 4 MAVO en waren van zijn naïeve buurmeisje, die dit had gedaan in ruil voor huiswerk. Dat zij zijn buurmeisje was, wist toen niemand, en zijn daad maakte hem op slag onoverwinnelijk.
U wist van niets en vroeg zich hooguit verbaasd af wat er met het buurmeisje aan de hand was. U zweeg, want u heeft ruzie met de buurvrouw over haar vuilniszakken die bij u op de stoep staan.
Intussen was u blij dat hij zoveel vrienden had en zulke goede cijfers haalde. Dat hij de schuwe studiebollen van zijn klas opdrachten gaf om zijn huiswerk te maken – het ontging u alsof het een fladderende vlinder in een ander werelddeel was.
Kortom, die zoon moet ik hebben. Dunkt mij. Ik geef hem een grote rugtas, een stevig gespierd lijf, slippers en een T-shirt zonder mouwen, een bandana en een opgestoken duim aan een verhitte snelweg in Griekenland. Daar stopt na vijf kwartier een vrachtwagenchauffeur die zich luidkeels aan hem voorstelt, rock ’n roll luistert, drinkt tijdens het rijden. Hij mag in een dorp aanschuiven aan een grote tafel, eten en ouzo drinken tot hij misselijk wordt. (Maar hij heeft tenminste uw verstand, dat doet hij niet. Op een nuchtere maag.)
Natuurlijk houdt hij het met Griekse meisjes. Maar hij zweert ze geen trouw, ze weten dat het een eenmalig plezier is. De volgende dag loopt hij uitgerust en volgegeten weer weg, met zijn uitgestoken duim slenterend langs rotswanden en kronkelende wegen.
Uw zoon ging niet naar Griekenland? Zegt u dat om mij dwars te zitten? U leest mijn verhalen graag, dus u helpt mij. Ja, goed, dan verzin ik wat anders. Wat dacht u van een jongeman die uitstekend pianospeelt en cum laude zal afstuderen aan de universiteit?
Te gezocht? Uw zoon studeerde niet. Ja, dat begrijp ik.
Wat voor personage wilt u dan?
Uzelf?
Daar heb ik dan net een heel betoog over zitten houden. Ik schrijf niet over u, ik schrijf over iets dat ver van u en uw leven af staat. Anders zit u er maar te dicht boven op en maakt u nooit wat mee in de literatuur die u leest.
Toch?
U wilt het wel?
Maar ik wil het niet. Prima, ik streep die jongeman met zijn tatoeages weg, dan maar niet. Het was vriendelijk bedoeld, maar als het zo moet, dan maar niet. Maar ik schrijf ook niet over u. Al die lezende mensen willen maar een boek dat “herkenbaar” is en dat over hun eigen lullige leventjes gaat. Op zoek naar hun hour of fame. Vergeet het maar glad.
Ik wil iets anders doen. Ja, ik wilde die jongen, maar dat heeft u nu mooi verpest. Dan maar niet. En ik ga geen monologue intérieur of zoiets dwaas schrijven, als dat u wat zegt, daar betoogde ik zo net nog over, ik wil een personage. Er moet wat gebeuren in dit verhaal. Een personage! Mijn koninkrijk voor een geschikt personage!

John H. de Bye - Liefde in slavernij

2011-01-20T21:57:00.002+01:00

Ooit studeerde ik geologie. Niet te lang bij stilstaan, mensen maken nu eenmaal fouten. Tijdens die studie vertrok ik voor een maand naar Spanje om in de bergen wat op stenen te tikken en daar iets zinnigs over te zeggen. De maand was indrukwekkend, moeizaam (dankzij de student met wie ik moest samenwerken), eenzaam (maar dat was grotendeels zelfverkozen) en gezellig – dankzij twee Surinamers.
Ik doel niet op mensen die in Nederland wonen, overigens. Deze twee Surinamers woonden en studeerden in Paramaribo en gingen voor hun afstudeeronderzoek een aantal maanden naar de Universiteit Utrecht. Vandaar.
Ze zijn me altijd bijgebleven als vrolijke, gemoedelijke, vriendelijke, lieve mensen. Niet denigrerend, maar oprecht bedoeld. Ik wist niets van Suriname, en dankzij hen had ik een heel mooie indruk.
Daar bleef het lang bij. Tot onlangs een boek op de redactie verscheen: Liefde in slavernij van John H. de Bye. Hij vertelt in dit boek over Suriname, maar dan historisch – en een stuk minder positief. Vooral de nadrukkelijke nuance die hij maakt, vond ik opvallend: behalve de zwarte slaven hadden ook de Hollanders het buitengemeen zwaar. Dat bleef even hangen. Enfin, het boek is goed en daarom schreef ik erover in de Boekenkrant.

Peter d'Hamecourt - Toen Napoleon Maly verliet

2011-01-18T18:49:00.002+01:00

Een historisch verhaal is op duizenden manieren te beschrijven, waarvan vele manieren om uiteenlopende redenen afvallen. De laatste jaar is een bepaalde manier in zwang: het kleine verhaal vertellen om het grote verhaal te duiden. Een variant op show, don’t tell. Het NPS-programma Andere tijden doet dit succesvol. Ze laten een eenvoudige arbeider uit Amsterdam vertellen hoe hij najaar 1944 Duitsers langs zag komen om ergens joden op te pakken. Bijvoorbeeld.
Peter d’Hamecourt heeft in een groot verhaal gewoond en gewerkt: Rusland. Een intrigerend land met een moeilijke geschiedenis. Ook d’Hamecourt koos voor het kleine(re) verhaal: het verhaal van Malojaroslavets, kortweg Maly. Het ligt zo’n 120 kilometer ten zuidwesten van Moskou en heeft al tenminste twee eeuwen de Russische beer in al zijn nietsontziende razernij langs zien trekken. Het verhaal van Maly is het verhaal van Rusland. Lees hier wat ik in de Boekenkrant over het boek schreef.

Uit eigen werk: De Hammerklaviersonate

2011-01-14T15:44:00.000+01:00

De pianist
De pianist is een Mexicaan.

Zijn zaal zit vol vanavond. Snobs, met hun kin tussen duim en wijsvinger. Liefhebbers, met hun ogen dicht. Slapende mensen eveneens, maar hun hoofden schommelen daarbij, voorover hangend op hun borst, rustig op en neer. Een enkele onderdrukte hoest klinkt uit de hoek van de zaal, verder is het publiek stil en toegewijd.
Het podium is voor hem een altaar, maar niet een altaar van de Azteken, zijn voorvaderen, die elke dag een mens, bij bewustzijn, opensneden om zijn nog kloppende hart aan de zon te offeren, omdat die anders nooit meer zou opkomen. Als boeddhisten van altaars gebruik zou maken, zou zijn podium hun altaar zijn. Wat er aan rituelen en handelingen plaatsheeft, is minimaal en dient een hoger doel. De stille toehoorders mediteren, Beethovens Hammerklaviersonate is hun mantra. Om mani padme hum. De pianist is een lotus, de bloem in zijn lotus, de muziek, is hun doel. Wie hier nu niet is, zal het later niet begrijpen. Dat wil zeggen, hij zal zich een rationele voorstelling van de zaken kunnen maken als iemand hem vertelt dat hij naar dat en dat concert was geweest, van die en die Mexicaanse pianist. De toehoorder zal kijken en zwijgen, minzaam glimlachend, of met plaatsvervangend enthousiasme vragen ‘hoe het was’, hij zal een opmerking over de pianist kunnen maken, zich lovend dan wel minachtend kunnen uitlaten over het programma – maar dan nog zal hij niet kunnen begrijpen wat de toehoorders op dit moment ervaren.

De pianist spiekt tijdens het spelen. Niet op bladmuziek, maar in de zaal. Het is hetzelfde: iets te weten willen komen zonder dat het mag opvallen. Hij moet de grootste concentratie betrachten tijdens het spelen, al te opvallend kijken naar de toeschouwers zou het publiek ofwel als virtuoos, ofwel als nonchalant gedrag opvatten. Hij wilde het geen van beide. Meestal had hij na een of twee keer spieken wel gezien wat voor publiek er in de zaal zat, maar nu zit er een man op de eerste rij die zijn aandacht trekt. Zijn aanwezigheid hangt als een klamme, warme handdoek over de rechterschouder van de pianist, zelfs als deze verbeten naar de toetsen kijkt, kunnen zijn zintuigen zich niet aan de aanwezige onttrekken. Die man is niet naar het concert gekomen, uit nieuwsgierigheid naar de muziek of de uitvoering, zoveel weet de pianist zeker.

De man
Hij zit op de eerste rij, met een gespannen blik onder zijn krampachtig gefronste wenkbrauwen, maar hij ziet niets, hij weet niet waar hij naar staart. Hij kent de Mexicaanse pianist uit recensies, maar hij kent hem niet goed – hij zou niet eens weten of hij een CD van deze man bezat. Het gaat hem vanavond, hoewel hij toch zeker kwaliteit verlangt, en een goed concert, niet om de pianist zélf. De Hammerklaviersonate trok hem naar de concertzaal, hoewel hij wist dat het een kwelling zou zijn. Hij hoort hem voor het eerst zonder zijn vader.

De vader
Vorige week was zijn uitvaart. De apotheose van zijn leven, die hij, zoals iedereen, niet mocht meemaken. Terwijl hij in zijn kist, handen ineengevouwen op zijn buik, de aanwezige afwezige was op deze eerste terugblik van zijn nabestaanden op zijn leven, had het ‘adagio sostenuto’ uit de Hammerklaviersonate geklonken. Zijn zoon passeerde rustig en met een eentonige stem zijn leven, en vertelde daarna hoe zijn vader hem de liefde voor de muziek had geschonken. Met dat woord: geschonken.
Het had voeten in aarde gehad, het had hem echtelijke ruzies opgeleverd, maar hij stond op een intellectuele opvoeding van zijn zoon. Elke week op zaterdagmiddag nam hij zijn zoon mee naar de studeerkamer, waar een paar duizend LP’s stonden. Urenlang vertelde hij over componisten, muziekstukken, stijlen. Zijn zoon luisterde met tegenzin, voelde zich verplicht om zijn diepgewortelde liefde niet te kwetsen. Zoog dan op zijn tong, kaaklijn in de handpalmen begraven, terwijl hij zelf rustig doorsprak, hij moest zich niet laten afleiden, het was kinderlijk gedrag. Het was een rite, hier in zijn studeerkamer voelde hij zich in zijn eigen wereld, en concentreerde hij zich op zichzelf. Om mani padme hum. De muziek zou zijn zoon verrijken.

De moeder
Ze zat hoofdschuddend achter haar puzzelboek. Welke vader laat zijn kind nou naar die zware, dreunende akkoorden luisteren? Jongens horen buiten te voetballen, niet binnen naar die dodenmarsen te luisteren. Elke week probeer ik het, dacht ze, elke week wil ik hem duidelijk maken dat het nog maar een jongen is, dat hij later zelf kan kiezen wat hij interessant vindt, dat hij dan altijd nog de LP’s van boven kan krijgen, dat hij geen vrienden heeft om mee te voetballen en zo wit ziet en zo vaak ziek is omdat hij maar tussen die stofnesten moet zitten van zijn vader, en elke week heeft hij het maar over zijn muziek, de piano, die dode componisten, zijn liefde voor de muze die hij aan hem wil overdragen, en dat die jongen het heus wel zal leren, dat hij het later nog zal waarderen dat zijn vader hem –

De man
Hij had het geslikt, hij wilde zijn vader geen pijn doen. Elke week zat hij met tegenzin te luisteren naar onophoudelijke verhalen over eenzame componisten wiens kinderen en vrouwen stierven, en die zelf aan eindeloze ziektes en depressies leden. Het sterven leken ze groots voor te bereiden met hun treurmarsen en pathetische sonates.
Toen Beethoven het onderwerp was, gebeurde er iets met zijn vader.
Het begon met dezelfde doodse pianoklanken, dacht hij, die hij al zo vaak had gehoord. Maar hij schrok van zijn vaders blik, toen hij naar hem opkeek. Zijn ogen keken zonder iets te zien van de studeerkamer, ze traanden. De blik was naar binnen gericht. Zijn vader was altijd een toegewijde leraar geweest, hij wilde altijd een rationele afstand bewaren tot de muziek. Maar nu, met Beethoven en de Hammerklaviersonate, was hij zichzelf niet meer machtig.
Stil zat hij aan zijn vaders schouder mee te luisteren. De muziek had hem bij zijn strot, en al begreep hij niets van de muziek, hij zag wat die raadselachtige klanken met zijn vader deden. Toen begreep hij het waardevolle geschenk dat zijn vader hem met de muziek gaf.
Hij had opnieuw naar de LP’s geluisterd, de plicht was deugd geworden.

De moeder
Ze had niet-begrijpend naar hem gekeken, dacht dat zijn laatste innerlijke verzet gebroken was door zijn vader. Nu zal hij een kluizenaar worden, dacht ze. Nu doet hij alleen nog maar dingen voor zichzelf en zal hij sterven zonder een vrouw te hebben liefgehad, altijd maar die rare muziek, die onbegrijpelijke, zware, sombere muziek. Wat moet een jongen daarmee, hij kan er toch niets van snappen op die leeftijd, wie weet snapte haar eigen man het niet eens, laten ze toch een bal gaan pakken, of twee fietsen, en er opuit gaan, dan krijgt hij eens een kleur op zijn wangen en ziet hij eens wat andere mensen, en wie weet een mooi meisje, er is heus wel een mooi meisje dat op hem valt, en hij zal het nog waarderen dat zijn moeder hem –

De man
De man luistert, tussen honderden luisteraars opnieuw naar het adagio sostenuto. Hij zuigt op zijn tong, kaaklijn in zijn rechterhand, en knippert met zijn ogen. Geschuifel van snotterende familieleden om hem heen, het kleurloze licht van de aula van het crematorium in zijn ogen, de bloemen achter de piano zijn van de uitvaartondernemer. Hij knijpt zijn ogen toe, opent ze weer. Nee, nu is het de concertzaal. Wordt hij gek?
Langzaam drukt hij lucht uit zijn mond. Achter zich hoort hij: ‘Hoor je dat, jongen? Die rechterhand, hier, die kan niet voorzichtig genoeg zijn.’ De stem van zijn vader. Met een door zenuwen bezweet hoofd kijkt hij om. Zijn vader is er niet.
Een man aait zijn ringbaard met zijn linkerhand. Het handgebaar van zijn vader! Is het hem? Hij slikt droog. Nee, deze man zit hier altijd al. Dat is zijn vader niet. Of toch?
En dan, diffuus, de stem van de uitvaartondernemer: ‘Dan zal nu de nabestaande zoon het woord nemen.’ De pianoklank van het concert klinkt alsof hij met gesloten deuren achter de coulissen zit.
Zijn benen ontbreken elke kracht, hoezeer hij ze ook tegen de grond duwt om op te staan, om in het toilet over te geven, water te drinken, buiten een sigaret te roken in de koude najaarswind. Hij moet weg, zelfs al is dit het adagio sostenuto uit de Hammerklaviersonate, maar de man kan niet eens zien waar hij zit, of waar hij naartoe zou moeten gaan. Hij wrijft in zijn ogen en kijkt naar het concertprogramma. De letters vormen een zwarte schaduw van een onduidelijk figuur. De piano zwijgt. De pianist speelt, hij ziet het alsof hij overdag terugdenkt aan een levendige droom, maar hij hoort het niet. Forte con passione, fortissimo con fuoco, crescendo, un poco maestoso, lento ma non troppo – voor hem had er van alles in de partituur kunnen staan. Of helemaal niets. Het snikken van de achtergebleven vrienden vult zijn oren, hij voelt het bonzen van zijn hart, te snel, te hard. Hij zit opgesloten in de uitvaart van zijn vader, om mani padme hum, het herhaalt zich eindeloos, als het boeddhistische mantra, maar het maakt hem enkel murw en loom.
Ingespannen staart hij opnieuw naar de concerttoelichting. Lezen, afleiding zoeken. Maar hij leest alleen ‘Hammerklaviersonate, opus 106’, en, bij het derde deel: ‘adagio sostenuto’. Hij hoort de uitvaartondernemer vragen: ‘Is er iemand namens de familie…?’ En weer, in droge tranen, zijn vader met de ineengevouwen handen, de snikkende zaal en de beginklanken van dat adagio sostenuto, terwijl de Mexicaanse pianist het deel juist beëindigde.

De vader
De vader werd op een dag niet meer wakker. Zijn dood was plotseling, opzienbarend (hij was kerngezond) en pijnlijker, juist omdat het geen theater was. Zoals mensen hun naasten verlaten als ze even sigaretten gaan halen, zoals in de films. Zomaar. Het verdriet verhevigt als compensatie voor het lichte, willekeurige en achteloze karakter waarmee mensen sterven, weggaan, verdwijnen. Alsof de dood even nonchalant en onbelangrijk langskomt als een reclameboodschap op de televisie. Staat in de spots, doet wat moois, en loopt weer weg.

De pianist
De pianist ontvangt het applaus gretig, met een brede rij witte tanden. Om mani padme hum, als een lotus vier bladeren had, was het een kompas, en had iedereen in de concertzaal dezelfde mooie reis gemaakt, met behouden thuiskomst. De pianist kijkt nog eens de zaal in, zoekt de blik van de man die, zonder het te weten, met zijn volle gewicht aan zijn concentratie had getrokken, maar hij schrikt van de afstotende ogen. Hij verdwijnt in de coulissen en komt niet meer terug. Het bloemenmeisje komt voor niets op, trekt haar wenkbrauwen op, en loopt met de bos weer het podium af.

De man
Zoals het bloemenmeisje op het podium nonchalant wegliep met de bloemen – ongeveer zo moet het gegaan zijn in de aula, toen hij met familie en vrienden koffie stond te drinken. Hij duwt de gedachte bruusk weg.
In de rij voor de koffie staat hij voor het eerst alleen. Toen hij hier voor het eerst kwam, kind nog, kreeg hij zijn vaders speculaasje. Nu moet hij zichzelf verbeteren: één koffie. Met één speculaasje. Zijn stem klinkt alsof hij onder water is, hij zweet, doodnerveus. Warmte grijpt om zijn hals, knijpt hem bij zijn strot, jaagt via zijn wangen om zijn voorhoofd. Een sterke hand die hem zenuwachtig en zwak maakt. Hij heeft zichzelf nog altijd niet onder controle als hij zichzelf hoort vragen: ‘Mag ik misschien nog een speculaasje?’ Het meisje fronst, kijkt even naar haar collega, die zich snel omdraait en met haar hand voor haar mond naar de muur blijft staren. Ze wordt rood in haar nek, ze staat hem vast uit te lachen. Het andere meisje neemt snel een tweede speculaas, legt die op de bar en kijkt geconcentreerd naar de volgende in de rij.
Hoestend en zwetend loopt hij weg, zoekend naar een lege stoel. Tranen prikken in zijn ogen alsof het azijn is. Hij trekt de verpakkingen van de koekjes open, duwt ze allebei in zijn mond, en kauwt het tot moes, tot pap, zijn kaken slaan het deeg fijn, fijner, tot gruis, nog fijner, tot asdeeltjes, tot het is opgelost, is vergaan in zijn mond, zoals zijn vader in het vuur. De Mexicaan loopt langs, zijn pak aan een kledinghaak, zijn pas versnellend, maar hij merkt het niet.
Hij ziet en hoort en ruikt en voelt alles weer zoals het was, een week geleden, in de kille aula van het crematorium. Hij ziet de uitvaartondernemer staan, ruikt de bloemen, hij hoort de onophoudelijke regen op het dak, ziet de rooddoorlopen ogen van zijn familie, voelt de bedompte atmosfeer van de aula. En als laatste, terwijl hij gloeit van de warmte, ziet hij zijn vader met de LP van de Hammerklaviersonate. In de studeerkamer, zuigend op zijn tong, kaaklijn in zijn handen, kijkt en luistert hij weer, zoals bij alle andere deprimerende verhalen die zijn vader hem had verteld. Totdat die LP krakend aan zijn lange ronden begon.

Uit eigen werk: Tegen sluitingstijd

2011-01-12T19:18:00.001+01:00

Ik beschouw het als voltooid. Ik wil er niet meer aan denken. Er zijn nog zoveel omwentelingen rond de zon te maken voor dit weggewassen is. Hoe vaak zullen oceanen in de tussentijd uitzetten en inkrimpen door het passeren van de maan, als een langzame long? Hoeveel verliefde stelletjes zullen aan de randen van die long hun eerste pasjes in een gezamenlijk leven zetten? Hoeveel kinderen zullen daar hoeveel zandkastelen bouwen, en hoeveel luchtkastelen zullen zich in hun hoofden ontwikkelen?
Het is voorbij, genoeg geweest. Ik kijk uit het raam en zie een muur. Ik zit aan de keukentafel en tel de stenen, een voor een, op het tikken van de klok. Als ik klaar ben, begin ik opnieuw. Ik doe het precies zo vaak als het aantal stenen dat ik tel, zodat ik kwadratisch werk heb verricht. Daarna schuur ik mijn vingers over het tafelblad naar elkaar toe. Ik vouw ze zo stevig mogelijk in elkaar en ik leg daar mijn voorhoofd op. Dan doe ik alsof ik slaap.
Ik heb er geen zin meer in. Naast mijn rustende hoofd staat een kop koffie koud te worden. In de verte hoor ik een vrouwenstem dit feit herhalen. Ik hoor het niet. Nee, dat is niet juist, ik hoor het wel, maar zoals je aan de overkant van een drukke straat een vrouw hoort bellen, met een harde wind in je rug, terwijl je probeert de straat over te steken. Er gebeurt zoveel meer als ik mijn ogen sluit.
Ik houd ermee op. Ik sluit af. Als ik nu uit het raam zou kijken, zou ik zien dat het schemert. Een donkeroranje gloed loopt langzaam over stenen die tot leven lijken te komen door de aai van licht. Als ik wakker ben, en ik zie dit, dan tel ik geen stenen, maar ik doe alsof elk reliëf een berg is. Ik kijk naar een landkaart en probeer mooie namen te verzinnen voor het fictieve gebergte dat het zonlicht uittekent op de muur. Het verveelt snel, en dan leg ik mijn voorhoofd weer te rusten op mijn in elkaar gevouwen vingers.
Ik wil niet meer. Ik ben zo moe. Mijn zoon heeft daar geen last van. Hij leeft op als hij een regel leest als: “Alles is al eens gedaan, maar nog niet door ons”. Ik moet er niet aan denken. Ik word al moe als ik het zie. Ik heb genoeg gedaan. Het vouwen van mijn vingers en het tellen van de stenen op de muur is een van de weinige dingen die ik met plezier doe. Ze zijn doelloos, nutteloos, hersenloos en eindeloos. Een herhaling van hetzelfde beeld bijt zich vast in je hoofd, mijn hoofd bestaat dientengevolge uit ineengevouwen vingers en bakstenen. En koude koffie. Ik gooi hem stiekem in de gootsteen leeg als mijn vrouw naar het toilet is, trouwens. Maar dat heeft u niet van mij. Ik besta niet meer. Het is over en uit.

Interview met John Green

2011-01-10T21:20:00.001+01:00

Een volwassen man, vader bovendien, die in zijn hoofd nog een kind is. John Green zegt het eerlijk over zichzelf. Nu ja, zo héél bijzonder is het niet, veel schrijvers en dichters zullen zoiets over zichzelf zeggen. Harry Mulisch vond zichzelf zeventien, Tim Krabbé dertien en Hugo Claus zelfs zeven jaar.
Het is maar goed dat John Green in elk geval qua leeftijd volwassen is, want we hebben op een namiddag alcohol gedronken terwijl ik hem interviewde. Nu is dat tenminste geen probleem voor de wet. Voor John Green maakte het sowieso niet uit, had ik de indruk. Ach, voor mij eigenlijk ook niet. Hoe oud of jong je bent, als de creatieve geest tot goede boeken leidt, is alles goed. Of tot een goed interview, dat ik voor de Boekenkrant hield met John Green.

Interview met Jessica Durlacher.

2011-01-06T18:09:00.001+01:00

Jessica Durlacher woont in Californië. Soms is ze in Nederland, bijvoorbeeld rond het uitkomen van haar laatste roman De held. Helaas, ik kon haar niet ontmoeten. Druk, agenda’s die niet kloppen, u kent het wel.
Gelukkig bestaat er e-mail en kun je op die manier effectief omgaan met het tijdsverschil van negen uur met de Amerikaanse westkust. Daarom mailde ik een aantal vragen over haar roman, en kreeg ik enkele intrigerende antwoorden.
Dat het nog altijd schuurt als het over joden, Jodenvervolging en Jodendiscriminatie anno nu gaat, is begrijpelijk, hoe je er ook tegenaan kijkt. Dat ga ik hier niet uiteenzetten. Maar het speelt een rol in Durlachers leven. De gebeurtenissen in haar familie (haar vader zat in meerdere concentratiekampen) hebben haar getekend. En haar romans daarmee ook. De held is spannend, literair en gaat in op een aantal facetten rond geweld. Ik interviewde haar daarover voor de Boekenkrant.

Gewoon omdat het kan

2011-01-05T19:07:00.002+01:00

Wat is de toekomst van de politiek als het kabinet haar beleid niet meer motiveert, maar botweg uitvoert?
Rutte-I is een minderheidskabinet met gedoogsteun. Alles wat de PVV goedkeurt, gaat door de Tweede Kamer. Wat er ook uit, om het even welk debat blijkt: beleid is beleid. VVD, CDA en PVV stemmen immers toch wel voor het een of ander.
Dat stemt zuur. De rol van de oppositie is gemarginaliseerd, zodat die zich genoodzaakt ziet tot het frequent hanteren van, vroeger extreme maatregelen zoals moties.
Het is niet geheel nieuw, het gebeurt al een jaar of tien. Het komt door het langzaamaan verdwijnen van de afstand tussen kabinet en Tweede Kamer. Vroeger was het namelijk helemaal niet gezegd dat de Tweede Kamerleden van regerende partijen klakkeloos voor het beleid van hun partijgenoten in het kabinet zouden stemmen. Ze hadden hun beleid uit te leggen. Tweede Kamerleden waren weliswaar verbonden aan een partij, het waren geen ja-knikkers.
Dat hele systeem is verdwenen en het resultaat is regelrecht zum Kotzen. De kabinetten-Balkenende waren nog zo goed om hun voornemens te motiveren, uit te leggen, in een context te plaatsen. Dat maakte het begrijpelijk, al was lang niet iedereen het met het beleid eens. Het kabinet-Rutte legt niet eens uit waarom het iets wil.
Gewoon, het gebeurt. “Gewoon omdat het kan” is een veelgehoorde kreet op internet, en die lijkt nu ook te hebben postgevat in Den Haag. De sfeer die rond het zootje rechtse politici hangt, is er een van revanchisme, rancune, elitarisme. Gek. Ooit was ik fel voorstander van de VVD, en nu ze eindelijk een premier hebben, ben ik een fel tegenstander. ’t Kan verkeeren.
Bezuinigen? Ja, goed! De VVD ging er keihard in, tijdens de verkiezingscampagne, en de VVD had an sich gelijk. Persoonlijk was ik voor de D66-variant (door Femke Halsema “VVD-light” genoemd), namelijk: wel strikt bezuinigen, maar zonder de scherpe hoeken en harde randen van de voorstellen van de VVD. Bezuinigen met je hersens erbij, zeg maar. Ik was, en ben, er helemaal voor, zij het om een heel principiële reden: matig de grootte van de overheid, maak het ambtenarenapparaat efficiënt volgens het Fortuyn-model. En zorg ervoor dat de overheid van de staatsschuld afkomt, tijdig begint met voorbereidingen op de komende decennia met de percentueel grote hoeveelheid 65-plussers.
(Daarnaast denk ik dat strikte overheidsbezuinigingen het nogal uit de hand gelopen consumentisme wat tempert. Ook dat is zo’n principieel ding. Maar dat terzijde.)

Maar wat doet dit kabinet? Het loopt door een jungle, vindt dat die jungle plat moet voor akkerbouw, en belt het leger voor een stel napalmbommen terwijl het hier en daar wat bomen weghakt die het lelijk vindt. “Gewoon omdat het kan.” Beleid is niet gemotiveerd, niet uitgelegd. Ja, met wat halve soundbites en bedrijfskundig optimisme. Laat ik vooropstellen dat sommige ingrepen van Rutte heel goed zijn, zoals zijn vraag aan de ministers om maximaal 2 A4-tjes uiteenzetting te hanteren, om zodoende tot de kern te komen. En ja, hij is optimistisch – en met dit grafkabinet is dat noodzakelijk ook.
Grafkabinet? Ja. ’t Is een grove term, maar wat dit kabinet doet is nog heel wat erger. Want dat er 18 miljard bezuinigd moet worden is straf, maar leg je beleid dan tenminste uit. Nee, in plaats daarvan schrijft het kabinet zo kort en ongemotiveerd mogelijk een paar maatregelen uit voor, bijvoorbeeld, het cultuurbeleid en de omroeporkesten. Volkomen ad hoc en zonder overleg wordt besloten om de BTW op kunst te verhogen van 6% naar 19%. Men is ten hoogste verbaasd dat er commotie over ontstaat, terwijl dit een van de duidelijkste voorbeelden van revanchisme en rancune is. Waarom is die BTW-verhoging, om maar een voorbeeld te noemen, niet ingevoerd bij sportevenementen?

“Nederland schreeuwt om cultuur” wordt door de staatssecretaris Zijlstra beantwoord met de kreet “Cultuur schreeuwt om subsidie”. Professioneel? Nee! Rancuneus? Dacht het wel! Ik heb het over een man die kunst nog niet herkent als het ‘m in het gezicht wordt gesmeten. Dat de subsidiëring anders kan, staat buiten kijf, maar wat Zijlstra met de kunst doet is vierendelen en op de brandstapel gooien. Dat is geen beleid, dat is regelrechte moord. Net als zijn BTW-maatregel. Net als de omroeporkesten, die met één pennenstreek en zonder een syllabe aan uitleg worden weggestreept. Net als het schrappen van één derde van de bibliotheken in het land. O ja, daar had hij wel een argument voor: “Ze kunnen toch gewoon naar een andere bibliotheek toe gaan.” Nee, Zijlstra, dat kunnen ze niet! En zo is er nog veel meer. Denk aan het VVD-kamerlid dat voorstelde om met een grote hakbijl tekeer te gaan in de netten. Er moest ook maar eens een einde komen aan de geldstroom naar de publieke omroepen. “En,” zo vervolgde ze stralend, “met het budget dat ze in de toekomst hebben, kunnen ze onmogelijk nog goede tv maken. Kortom, de kwaliteit van de publieke omroep laat te wensen over, we kunnen beter een van de drie netten schrappen.” Schaap. Wat een manier van denken, zeg. Kom, we pakken van Jantje, die in de box zit te spelen, zijn tractor af. En omdat hij toch geen speelgoed meer heeft om mee te spelen, kunnen we net zo goed de box slopen.

Ik geef voorbeelden uit de cultuursector, hetzelfde geldt voor andere sectoren. Neem de stadsdeelraden. De grote steden weten dat het werkt, dat het geld scheelt, dat het efficiënt is en de gemeente een menselijk gezicht geeft. Dus wat doet dit kabinet? Precies: het schaft de stadsdeelraden af. Zonder overleg, zonder uitleg, zonder motivatie. Gewoon omdat het kan. Of neem het Rücksitchtslos snijden in de omroepen. Van 21 naar 8. Omdat ze 21 zo veel vinden. Is het nodig? Nee hoor. Maar gewoon, 't is zoveel. Vinden wij. Weten wij veel waarom.

Kijk, iedereen weet natuurlijk wel dat de rancune is ingegeven door de PVV. Elke porie van het kabinetsbeleid zweet PVV. De gezichten van Rutte en Verhagen mimen Wilders. Wilders die z’n kleuterachtige zin wil doordrijven en dankzij de werkelijk oppermachtige positie waarin zijn partij zich bevindt (wel macht, geen ministers/staatssecretarissen, dus: wel je beleid uitvoeren, maar geen verantwoordelijkheid dragen). Maar het is gênant om te zien hoe diep de beide armen van Wilders in de dikke darmen van Rutte en Verhagen is geschroefd. Intussen spint hij er garen bij. Ik houd er niet van, maar bij wijze van uitzondering hoop ik dat de komende verkiezingen voor de Provinciale Staten een anti-verkiezing gaat worden. Tegen dit kabinet en tegen Wilders. Ik hoop dat de drie partijen een minderheid in de Eerste Kamer behouden en dat de senatoren zich niet door partijpolitiek laten leiden, maar door wijsheid, en zoveel mogelijk van de dwaze voorstellen tegenhouden. En ik hoop dat men, zoals bij de idiote BTW-verhogingen,

En dat het dan alsjeblieft gedaan is met rancune en revanchisme in de politiek! Gewoon, omdat dat óók kan.

Twee symfonieën van Tsjaikovsky en Beethoven

2011-01-04T20:40:00.010+01:00

Tsjaikovsky schreef zes symfonieën, waarvan de laatste drie in het collectieve geheugen zijn gegrift. Het zijn emotionele, dramatische werken, met een diepe zeggingskracht en met uitersten: bijna onbezonnen vrolijkheid naast diepe treurnis, woede naast hoop, verwachting naast deceptie, onpeilbare zwaarte naast onverwoestbaar optimisme.
Tsjaikovsky schreef de symfonieën in een tijd dat de ‘klassieke symfonie’ langzaam maar zeker op een eindpunt kwam.
Ná Tsjaikovsky (die in 1893 overleed) zijn alleen Mahler en Sjostakovitsj erin geslaagd een grootse reputatie als symfonie-componisten op te bouwen. Symfonieën van andere componisten verwierven veel minder bekendheid, tenzij die componist Stravinsky heette – maar Stravinsky was beslist geen ‘klassiek’ symfonicus.
Maar wat bedoel ik met ‘klassiek’? De symfonie ontstond tegen het eind van de Barok en werd zeer populair onder componisten van de achttiende eeuw, te beginnen bij de zonen van J.S. Bach. Haydn, een generatie later, schreef er 104, en ook zijn tijdgenoten grossierden in symfonieën. Daarna volgden o.a. Mozart (met 41 symfonieën), Schubert (9) en Beethoven, de reus onder de symfonische componisten (9, 10 of 11 symfonieën). Na Beethoven begonnen Romantiek, Biedermeier, naturalisme, Jugendstil en modernisme. Symfonieën die in navolging van Beethoven zijn geschreven, proberen vast te houden aan klassieke elementen (sonatevorm, ontwikkeling van motieven), en Schumann, Mendelssohn, Brahms en Dvorak, vier qua structuur en muzikale taal behoudende componisten, slaagden daar zeer overtuigend in, hoewel hun symfonieën duidelijk gedrenkt zijn in Romantiek en Biedermeier (soms, bij Mendelssohn).
Tsjaikovsky is de eerste symfonicus die niet direct in die symfonietraditie staat. Zijn orkestratie, zijn melodieën en zijn vrije hantering van de sonatevorm zijn zeer persoonlijk. Maar toch heeft zijn muziek duidelijke overeenkomsten met Beethoven: drama, zeggingskracht, sterk emoties (die ook erg uiteenlopen), strijd/worsteling en (vaak) victorie, per aspera ad astra. Niet altijd, Tsjaikovsky’s Zesde Symfonie (de Pathétique) eindigt in de meest terneergeslagen, nihilistische deceptie die maar mogelijk is. Maar denk aan zijn Eerste Pianoconcert, zijn Vijfde Symfonie – en de Vierde.
De Vierde Symfonie in f-mineur heeft als bijnaam de Noodlotsymfonie, zoals Beethovens Vijfde in c-mineur. De Vierde Symfonie vertrekt vanuit een dramatisch mineur, vertoont in het eerste deel veel drama en heroïek, in het tweede deel een berustend lied met variaties, en in het vierde deel een grootse strijd met, en overwinning op het Noodlot – precies zoals Beethovens Vijfde. (Het verschil schuilt in het derde deel, het Scherzo, dat bij Tsjaikovski optimistisch en licht is, een ingehouden juichkreet, terwijl het Scherzo bij Beethoven tussen hoop en vrees wordt geschopt en eerder een kreet van twijfel slaakt.) Per aspera ad astra, van een Noodlotsmotief naar een glorieuze victorie.
Beide componisten beginnen luidkeels met hun Noodlotsmotief, dat met enkele herhalingen de beklemmende en worstelende sfeer neerzet. Beethoven is in zijn eerste deel zeer rechtlijnig, met een korte uiteenzetting van de twee themagroepen (het eerste in c-klein, het tweede, uitgebreider en lyrischer, in Es-groot). Het welbekende motief van de eerste themagroep bestaat uit niet meer dan het kort-kort-kort-lang motief van de eerste maat (een motief dat in veel composities uit die tijd, waaronder het Vierde Pianoconcert en de pianosonate Appassionata, terugkeert) – maar merk op dat Beethoven het petieterige thema daadwerkelijk ontwikkelt, stapelt, omhoog en omlaag slingert, het angstaanjagend laat schreeuwen of dreigend laat weerklinken. Opvallend is dat de eerste themagroep werkelijk niet uit andere bestanddelen bestaat. Als ‘intermezzo’ klinkt een gemoedelijk thema in Es-groot, gelegd op de fundamenten van het openingsmotief, maar dit thema wordt alleen in de expositie ontwikkeld, niet in het middenstuk van het eerste deel. Het klinkt alleen in de expositie en in de reprise.

Tsjaikovsky gebruikt zijn Noodlotsthema niet als essentieel onderdeel van de ontwikkeling van zijn thematisch materiaal. Het vormt een inleiding op het hoofdthema dat, ook in f-mineur, weerklinkt bij de houtblazers. Eerst kalm, het thema breidt zich uit tot een langdurende melodie, reikt tot een eerste (bescheiden) climax, waarna de muziek kalmer wordt, een nieuwe melodie aanboort, wederom het drama opzoekt, een climax bereikt. Enkele keren malen het Noodlotmotief terug, niet om muzikaal ontwikkeld te worden, maar om de dramatiek nog extra te onderstrepen.
Waar Tsjaikovsky’s eerste deel bijna twintig minuten duurt en veelzijdig van karakter is, met meerdere dramatische en kalme passages die elkaar afwisselen, duurt Beethovens eerste deel misschien wel drie keer zo kort, kent het alleen (heel korte) rustigere momenten in het begin van de tweede themagroep in Es-groot. Beethovens eerste deel is rechtdoorzee, bruusk. Ook in een ander opzicht staan ze tegenover elkaar: Tsjaikovsky schrijft vooral melodische lijnen, terwijl Beethoven fragmenten gebruikt (in dit geval slechts één) die hij ritmisch en melodisch bewerkt. Toch worden ook Tsjaikovsky’s melodieën onderwerp van ontwikkeling, meer bepaald variatie, en sturen ze in het eerste deel aan op de geweldige climax in d-mineur. Na een kalmte waarin enkele thema’s weer langskomen, een vrije reprisevorm, zet de coda het stuk weer ferm in de toonsoort f-klein neer.
Het tweede deel van Beethovens en Tsjaikovsky’s symfonie is in beide gevallen een rustig lied met variaties. Tsjaikovsky’s tweede deel is melancholisch van aard en staat in een (afwijkende) mineurtoonsoort, bes-klein, terwijl Beethovens tweede deel gemoedelijk van aard is en in een majeurtoonsoort staat, As-groot. Beethoven schrijft een dubbelvariatie, afwisselende variaties van twee hoofdthema’s. Tsjaikovsky schrijft hierop een vrije variant: ook bij hem zijn twee thema’s te onderscheiden die variëren, maar met een lossere hand. Het tweede deel van zowel Beethovens als Tsjaikovsky’s symfonie is een berustende liedachtige melodie in een kalme sfeer.

Na het ingehouden juichen bij Tsjaikovsky, of het tussen hoop en vrees balanceren bij Beethoven, begint in beide symfonieën een glorieuze melodie. Beethovens aanvang van zijn vierde deel is niets minder dan de aanvang van een compleet nieuwe periode in de muziek: hij schreef een voor de klassieke muziek ongewoon dramatisch, woest symfoniewerk en introduceerde in de symfonie voor het eerst de piccolo, de contrafagot en de trombone. Bij Tsjaikovsky is deze dimensie, uiteraard, afwezig, maar ook zijn entree van de finale is een victorie. In beide symfonieën zijn drama’s en emoties furieus uitgebarsten, en overwonnen. Tsjaikovsky introduceert nog niet direct het gehele hoofdthema, maar het begin, om een deel van het tweede thema te introduceren, vervolgens het eerste thema in z’n geheel te laten horen. Het is een draaikolk van laaiend enthousiasme. Beethoven is plechtiger in zijn finale. Het gehele thema is te horen, daarna een wederom plechtig tweede thema (beide in C-groot). Ook bij Beethoven enthousiasme en juichkreten, maar meer in het gelid dan bij Tsjaikovsky.
Overeenkomend tussen Beethovens Vijfde en Tsjaikovsky’s Vierde is de terugkeer van thema’s van eerdere delen in de finale. Tsjaikovsky doet dit iets grondiger dan Beethoven: al na zijn eerste thema klinkt een melodie die doet denken aan het langzame deel, een greep die Beethoven achterwege laat. Tsjaikovsky en Beethoven laten beiden het orkest nog eens teruggrijpen naar materiaal uit het Scherzo voordat het hoofdthema van hun finale majestueus terugkeert, maar opmerkelijk is de verschillende manier waarop: Beethoven trekt alle dynamiek uit de muziek weg, en laat het orkest pianissimo het motief van het Scherzo spelen voor ze, zoals eerder, hetzelfde crescendo naar het hoofdthema van de finale maken. Bij Tsjaikovsky ligt het drama in de muziek eerder; als hij teruggrijpt op zijn Scherzo is het optimisme alweer teruggekeerd in de muziek, en wordt het thema dat in het Scherzo zacht klonk, nu juist luid gespeeld.
Een ander duidelijk verschil tussen Beethovens Vijfde Symfonie en Tsjaikovsky’s Vierde Symfonie is dat het Noodlotmotief een andere functie heeft binnen de symfonie als geheel. Beethoven gebruikt het motief als grondstof voor de symfonische ontwikkeling van het eerste deel, maar laat het ook terugkeren in de begeleiding van het tweede deel, wederom als hoofdmotief voor het Scherzo en in de melodielijnen van de finale. Het “klopmotief” dat, zoals gezegd, in veel van zijn composities uit die tijd terugkeert, achtervolgde Beethoven (“Het Noodlot klopt op de deur”, zou hij hebben gezegd) en jaagt de luisteraar na in de Vijfde, zodat het werkelijk een essentiële functie krijgt. Tsjaikovsky gebruikt zijn Noodlotmotief niet als muzikaal element om te ontwikkelen en laat het ook in de overige delen van zijn symfonie geen muzikale rol meer spelen. Bij hem keert het echter in zijn volle dramatiek terug, zoals het in het eerste deel weerklonk, iets wat Beethoven weer achterwege liet. Dat maakt het Noodlotmotief van Tsjaikovsky vooral lyrisch en symbolisch gezien van waarde.

Beide componisten waren met hun symfonie ongeveer in het midden van hun compositorische carrière. Voor beiden was hun symfonie een scharnierpunt in hun oeuvre. Tsjaikovsky zou de sonatevorm en de klassieke conventies meer loslaten, nog persoonlijker en emotionelere muziek schrijven (culminerend in de Pathétique, zijn Zesde symfonie) en Beethoven zou na deze symfonie, de dramatische en heroïsche climax van zijn muziek, geleidelijk aan meer naar binnen keren, meer naar overwegende muziek neigen – bezie immers zijn late pianosonates, de Diabelli-variaties, strijkkwartetten, de laatste viool- en cellosonates. Hoewel een vergelijking natuurlijk nooit volledig zal opgaan, zijn Tsjaikovsky’s Vierde Symfonie en Beethovens Vijfde Symfonie bij uitstek twee werken die zeer goed tegen elkaar afgezet kunnen worden.

Uit eigen werk: Wat de mens mij vertelt

2010-12-28T17:21:00.002+01:00

Waar woorden star
en ondoorgrondelijk blijven
- O Mensch, gibt acht -
slaat de
goedbedoelde beklemming
omhoog tegen
gotisch glas-in-lood
om als een vloedgolf
de monden te verstommen,
angst als gijzelnemer.

Eén stem blijft over,
de mondeloze mensen
volgen in gebed.
(Devoot of geknakt?)
De eenzame echo tegen stenen en pilaren
zwijgt
als een self-fulfilling prophecy.

(Naar Gustav Mahler)

Hans Teeuwen en The Painkillers

2010-12-22T19:14:00.001+01:00

Het klinkt vast niet aardig als ik neerschrijf dat ‘Hans Teeuwen en The Painkillers’ een milde belediging voor de jazz is.
Toch bedoel ik dat te zeggen.
Het is een erg goede (gelegenheids)band, The Painkillers, met een sterke frontman. Maar deze frontman trekt teveel de aandacht naar zich toe. Niet bewust, laat staan met ijdele of egocentrische bedoelingen, maar het gebeurt toch. Naast hem staat Neerlands beste saxofonist, Benjamin Herman. Te weinig gehoord, te weinig opvallend. Nauwelijks solo’s, en zeker geen uitgebreide solo’s waarbij het publiek een écht goede indruk van Hermans saxofoonkwaliteiten kon krijgen. Er klonk veel, maar dan ook veel te weinig Benjamin Herman door de avond.
En dat gold ook voor de pianist en de gitarist. Niet alleen een nogal vreemde verdubbeling (meestal is er óf een piano, óf een gitaar, maar niet vaak samen en zeker niet als de contrabassist in een aantal nummer ook een gitaar ter hand neemt) maar ook een diffuse geluidsmuur: de muziek is een brede stroom akkoorden op de achtergrond van, vooral, zang van Teeuwen, maar komt te weinig uit de verf.
Er kwamen bekende liedjes langs. Let’s fly away van Frank Sinatra, bijvoorbeeld. Jammer genoeg viel het in duigen: het tempo lag te hoog, het werd te snel, te vluchtig gespeeld, het miste de goede energie en had teveel van de verkeerde energie.
Wat speelde de band nog meer? Dr. Hamilton! En dat was erg leuk. Een bewerking van het, op z’n zachtst gezegd merkwaardige stuk dat Teeuwen in zijn Engelstalige cabaretshow a capella deed, compleet met idiote bewegingen en vreemde zelfbetastingen. En dan mag natuurlijk ook Snelkookpan niet ontbreken, in Engelstalige versie (Hardware store), en ook dat was een aangename verrassing.
Durf had de band, want niet alleen deze gekende nummers kwamen langs. Het eerste nummer zette in met een vrolijke, enthousiasmerende drumsolo, en de eerste drie nummers waren, zoals het hoort, energiek, uptempo en aanstekelijk. Daarna ging de zeskoppige band over op jazzfunk. Ongeveer het soort muziek waarvan Flea, de bassist van de Red Hot Chili Peppers, al bijna twintig jaar zegt een soloalbum van te willen maken. Ongeveer het soort muziek waar je Frank Zappa soms op betrapt. Weliswaar overtuigde deze muziek maar net (de band heeft de funk niet in het bloed en bij dat genre is dat helaas wel een belangrijke voorwaarde), maar ze overtuigde toch.
En durf had Hans Teeuwen. Tijdens een van zijn nummers wandelde hij het publiek in, dat zich aan hem wilde klampen, hem omarmde, handen schudde en foto’s maakte. Teeuwen zong onverstoorbaar door (‘This is my First affair, please be kind), even zuiver en jazzy als daarvoor. Buitengewoon sterk. En ja, als er dan nog een nummer van Frank Sinatra langskomt (The lady is a tramp), klinkt het al beter, hoewel wederom te snel.
Heb ik me vermaakt? Ja! Zonder meer. Maar heb ik me geërgerd? Helaas: ook ja. Het was een avond met twee gezichten. Dat is niet erg. Het was al een bijzonderheid om deze opvallende jazzband een avond te zien en te beluisteren. Hans Teeuwen heeft met veel overtuiging aangetoond een talentvolle jazzzanger te zijn, en Benjamin Herman hoor ik hopelijk binnenkort weer op een jazzavond met zijn eigen kwartet.

Uit eigen werk: De waarzegster

2010-12-17T18:37:00.000+01:00

Ze zocht het in zingende zinnen.
‘Je sterrenbeeld is Stier. Laat me je vertellen hoe je leven eruit zal zien.’
Dons beschermde haar oren. Gretige ogen leunden uit hun kassen, op zoek naar handlijnen om te lezen. Of te eten, dat weet ik niet.
Mijn open handpalm lag naakt en kwetsbaar open. Ik had me net zo goed uit kunnen kleden. Kille wind waaide om mijn opgestoken hand. Haar tong stak even uit haar mond, verdween likkend naar een mondhoek en trok zich daarna weer terug.
Het alarm van de achtbaan schalde over het terrein en klonk nadrukkelijk en irritant in de tent.
Ze wist natuurlijk meteen al wat ze wilde zeggen, of vragen. Ze heeft vast een handboek Astrologie voor beginners gekocht, jaren geleden, en zit nu hier op een kermis, godbetert voor veel geld, een standaard riedeltje af te draaien. Laat ze een fatsoenlijke baan zoeken! Geef ik daar mijn goede geld aan uit? Vast iemand die te lui is om aan het werk te gaan en van de uitkering in de kermiswereld is gerold. Laat ze iemand anders bedotten, zeg. En nuttig werk zoeken, dan maakt ze zich tenminste nog verdienstelijk.
‘U bent aards, koppig, conservatief en praktisch.’
Wat? Het alarm van de achtbaan, herhaald, duwde alles opzij en maakte mijn grom onverstaanbaar. Geen idee of ze nog wat wilde zeggen. Ongecontroleerd zwiepte mijn arm haar kant op. Ze keek verschrikt op, met haar mond half open en haar tong ingesnoerd achter haar ondertanden. Alsof ik de boel hier in elkaar zou slaan. Toegegeven: ik moest me inhouden. Ik trok mijn hand terug en liep snel weg. Wat een afzetterij!

Uit eigen werk: Csárdás

2010-12-16T17:42:00.000+01:00

Ik zat daar dus, met een heet bord goulash in mijn handen, in een stille hoek van het restaurant. Ik viel niemand lastig, maar ineens, daar gebeurde het. Een groepje mensen in klederdracht stond ineens in het lege midden van het restaurant, een man kroop achter de piano, en hup, daar gingen ze. Had het aanvankelijk niet eens in de gaten, ze waren zo snel. Ik wilde gewoon mijn goulash eten, maar plotseling komt er een harde ritmische muziek uit die piano, ongelofelijk gewoon. En die mensen dansen. Dat hoeft van mij dus niet hè? Maar ja, houd ze maar eens tegen. Het hele restaurant klapte ineens op de maat mee. En schreeuwen, een paar… Dat zijn dan die katholieke Hongaren hè, die laten zich zo gaan, maar van mij hoeft het niet. Die goulash is nog tot daar aan toe, maar dat geschreeuw en gedans en gehups op die piano, verschrikkelijk. Van Bach hebben ze zeker nog nooit gehoord hier. Komt er ineens een vrouw aan mijn tafel die me aan mijn elleboog mee wil trekken. Ik kan ternauwernood de inhoud van mijn bord redden en wil dat spul nog het liefst in haar gezicht gooien als ik geen honger zou hebben. Ik wil gewoon eten en met rust gelaten worden! Kan een Hongaar dat niet begrijpen? Ik was er al zo bang voor...

Interview met Tom Kellerhuis

2010-12-14T20:10:00.002+01:00

‘Ga je droom achterna’, ‘doe waar je gelukkig van wordt’ – goede raad, maar niet iedereen volgt die op. Om wat voor reden dan ook. Tom Kellerhuis’ droom was kok worden, maar hij zette die droom in de ijskast. Want kok worden was vroeger (zegt hij) iets wat je overwoog als je voor de rest niet wilde deugen. Hij koos een baan in de journalistiek en werd chefredacteur Kunst & Cultuur, bij HP/De Tijd. Huisje, boompje, beestje. En reorganisaties op kantoor. En dan kruipt het bloed voort, naar krochten en hoeken waar het niet gaan kan. Toen weer een reorganisatie werd aangekondigd, had Kellerhuis er genoeg van en besloot hij echt die droom te verwezenlijken die hij als jongen al koesterde: kok worden. Hij meldde zich aan bij een ROC in Amsterdam, en ging weer in de schoolbanken – tussen de pubers, nota bene. De rest is geschiedenis, en daarover sprak ik hem voor de Boekenkrant.

Anna Blaman - Eenzaam avontuur

2010-12-13T19:20:00.001+01:00

Voor Juncto, een periodiek voor rechtenstudenten te Utrecht, schreef ik recent onderstaande column over Eenzaam avontuur van Anna Blaman:

“…Terug in de kamer bleef ze daar dralend, als getroffen en verloren, staan. De stilte viel haar op, de schemering, een rouwstemming. Ze voelde zich alleen, vervreemd, beklemd…”

In de stille jaren na de Tweede Wereldoorlog waren weinig schrijvers actief. Van de nieuwe generatie schrijvers waren alleen Gerard Reve en Willem Frederik Hermans al actief. Van de oudere generaties waren veel schrijvers overleden. Simon Vestdijk stond op eenzame hoogte. En er was de verschijning van de Rotterdamse Anna Blaman.

Zij schokte de literaire wereld met haar roman Eenzaam avontuur: een donker verhaal, zetelend in het Franse existentialisme, met eenzame personages, op zichzelf teruggeworpen en opgesloten in hun eenzame verlangens. Maar meer nog had Blaman een roman geschreven waarop de (zedelijke) kritiek en het brave, christelijke Nederland reageerde als een komeetinslag. Eenzaam avontuur was niet alleen een seksuele roman, maar zelfs een erotische roman. En niet alleen erotisch, maar zelfs lesbisch-erotisch – in het Nederland van vlak na de oorlog, dat zich in de loopgraven van het zuilensysteem had begraven, was dit vragen om een verbale oorlog, om een verkettering zelfs. Zou Blaman het expres gedaan hebben?
De thematiek lag dicht bij haar eigen leven: Blaman was zelf lesbisch, en verstopte het bepaald niet. Een vrouw die motor rijdt, viel op, zeker in de jaren veertig. Anna Blaman kreeg aandacht. En was voorstander van gelijke rechten voor vrouwen en homoseksuelen, al streed ze daar niet actief voor. De lesbisch-erotische roman Eenzaam avontuur was niet de meest subtiele, maar wel een effectieve manier om de strijd voor gelijke rechten kracht bij te zetten.

Hoofdpersoon in Eenzaam avontuur is schrijver Bart Kosta. Hij is op vakantie met zijn vrouw Alide. In de buurt van hun huisje zitten vier vriendinnen, ook op vakantie. Alle vier zijn ze belast met problemen en mislukte relaties. Yolande is opgewonden en verlangt onophoudelijk naar seks. Berthe is introvert, maar heeft een grote fantasie waar ze zich graag in terugtrekt. Berthe heeft bovendien lesbische seksuele fantasieën over Alide. Zij blijkt intussen al jarenlang een buitenechtelijke affaire te hebben. Bart en Alide gaan tijdens de vakantie uit elkaar. Hij klampt zich vast aan de roman, waaraan hij bezig was, alsof die hem kan redden. En, natuurlijk, gaat ook die roman over liefde en seksuele verlangens.

Simon Vestdijk was zeer te spreken over Eenzaam avontuur, dat hij een meesterwerk noemde. Hij had oog voor de gelaagdheid en de complexe structuur. Vanaf haar debuut was Vestdijk een bewonderaar geweest van Blamans werk. Maar hij was een roepende in de woestijn. Katholieke en protestantse gelovigen reageerden furieus op de verwerpelijke inhoud – maar ook de kritiek uit literaire hoek was heftig. En juist uit literaire hoek kwamen de meest gevoelige klappen voor Anna Blaman. Want ja, Eenzaam avontuur won een belangrijke literaire prijs (de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs), maar ‘onder moreel voorbehoud’, aldus de jury. Blaman weigerde daarom de prijs. Ook de P.C. Hooftprijs die ze in 1956 zou winnen, werd haar overigens toegekend ‘onder moreel voorbehoud, gezien de thematiek van de romans’. Maar in 1949 stond Blaman nog erger te wachten.

Collega-schrijvers deden Anna Blaman in de Boekenweek van dat jaar een schijnproces aan in ‘het Boekentribunaal’, een gelegenheidsinstelling in een Rotterdamse boekhandel. Aanvankelijk werd dit schijnproces lacherig voorbereid. Het was ter vermaak bedoeld, als een van de vele activiteiten van de Boekenweek. Blaman, in de veronderstelling dat het een onschuldige grap was, verleende zelfs haar medewerking. Het boek zou namelijk terechtstaan, en niet Anna Blaman zelf. Maar de schrijvers werden serieuzer en ambitieuzer in hun voorbereiding, en het schijnproces werd daarmee groter, dreigender en gênanter voor Blaman, die op een gegeven moment haar medewerking opzegde. Ze weigerde dan ook aanwezig te zijn. Desondanks is ‘het Boekentribunaal’ toch doorgegaan.
Schrijver Albert Helman nam het voortouw in dit schijnproces, en bleek zich grondig te hebben vastgebeten in de zaak. Zo erg zelfs dat het er uiteindelijk op leek alsof Anna Blaman zelf terechtstond, en niet het boek. Helman beledigde Blaman, als persoon en als schrijfster, met onder meer de beschuldiging van ‘verregaande tekortkomingen op literair gebied, grove en schuldige onkunde van het romanschrijversvak en opzettelijke misleiding van de lezer’. Het kwam hem op forse kritiek te staan in onder meer NRC Handelsblad, maar de onnodige schade was al toegebracht. Anna Blaman zou jarenlang last hebben van het uit de hand gelopen schijnproces. De symbolische vrijspraak deed daar niets aan af: ze was persoonlijk geraakt door haar collegae. Ze zou nog schrijven en, zoals vermeld, zelfs de P.C. Hooftprijs krijgen, een groots literair eerbetoon (of was het eerherstel?) aan haar werk. Blaman overleed jong, op 55-jarige leeftijd, in 1960, en raakte steeds meer in de vergetelheid.
Recent is daar verandering in gekomen. In 2005 werd haar honderdste geboortedag gevierd, en een jaar later werd het beruchte schijnproces nagespeeld als toneelstuk. Er komt een monument voor Anna Blaman en haar boeken worden heruitgegeven. De postume erkenning voor haar werk lijkt er eindelijk te komen.
Toegankelijk zijn haar boeken overigens niet, maar wellicht dat het opbloeien van de aandacht Blaman een eerlijke kans geeft. Want van het lesbisch-erotische schandaal van de jaren veertig en vijftig is nu vrijwel niets meer heel. Bezwaren tegen de inhoud van een literaire roman zijn er voor het hedendaagse lezerspubliek nauwelijks meer. Wie het de kenners vraagt, zal – terecht – te horen krijgen dat Anna Blaman een miskend genie is. Het feit dat het Letterkundig Museum in Den Haag Anna Blaman in de canon van ‘honderd vooraanstaande overleden auteurs’ heeft opgenomen, is veelzeggend. Want wie de boeken los van de context leest, kan niet anders dan tot dezelfde conclusie komen.

Anna Blaman
Eenzaam avontuur
Uitgeverij Meulenhoff
ISBN 978 90 290 8664 6

Interview met Paul Bogaert

2010-12-09T20:09:00.003+01:00

Paul Bogaert publiceerde vorig jaar september zijn dichtbundel de Slalom Soft. Een indrukwekkende bundel met als ondertitel ‘gedicht’. De van nul tot achtentwintig genummerde gedichten vormden dus eigenlijk één gedicht.
De bundel trof mij. Vooral omdat ik het vocabulaire van de bundel dermate kraakhelder vond, dat ik me zou kunnen afvragen of het wel poëzie was. Ja, dat was het: de taal is muziek, in deze bundel. En: ‘er staat niet wat er staat’.
Ook de mate van maatschappijkritiek die ik in de Slalom Soft las, intrigeerde mij. Maatschappijkritische poëzie… Vuur van H.H. ter Balkt, een paar jaar geleden, had dat ook. Maar die bundel was feller, harder, ruwer. Dat was ernst, terwijl Bogaerts bundel volgens mij wat meer satire was, en milder dan Ter Balkt.
Ik kreeg de gelegenheid het de dichter te vragen. Voor Kluger Hans interviewde ik Paul Bogaert over zijn laatste bundel. Die is dan wel een jaar en drie maanden geleden uitgekomen, maar dat geeft niet. Goede poëzie verjaart nooit.

Uit eigen werk: De vlieger

2010-12-08T21:59:00.000+01:00

‘Trek de vlieger omhoog,’ zei je vader. ‘Ik houd hem vast, en jij rent tegen de wind in.’
Je hield het uiteinde met twee handen vast. Terwijl je lange haren naar je vader lonkten, maakte je vaart.
De weide was het omgekeerde van een mijnenveld: je moest juist op de bobbels stappen. Die bestonden uit stevig, verend gras, waarop je je voeten extra hard kon afzetten.
Je probeerde die grassige mijnen zo snel mogelijk weg te trappen met je hakken. Je zag hoe je vader de vlieger loslaat.
De vlieger zocht de luchtkastelen op. Hij zweefde tussen de witte vormen in het helblauwe uitspansel dat jouw op verloren middagen omhoog had getrokken.
Je had aan je vaders schouder gelegen, hij had je uitgedaagd. ‘Zullen we vormen ontdekken in de wolken?’
Een boot had je vader aangewezen, een wandelende man. Jij zag een schildpad, een olifant, en een berg.
En nu ren je op je hakken over de bobbels waarop je eerder de wolkenlucht had gelezen. Je voelde hoe de wind zich verzette tegen je armkracht.
De vlieger klauterde omhoog, haakte zich aan de wind en zweefde naar het laatste licht in de lucht. De zonsondergang kleurt de hemel roodoranje.
Je zag je vader niet meer. De schaduw van de boom had zich uitgerekt en hem verslonden.
Je vlieger steeg verder op. De lucht was donkerder geworden.
Donkerblauw dat zwart aanraakte. In de verte twinkelden witte stipjes in een heldere lucht.
Boven je hoofd verdwenen de laatste wolken. Was dat de duisternis of werd het onbewolkt?
Ook daar schenen nu sterren. En je vlieger steeg verder op.
Je vader was onzichtbaar en had aldoor gezwegen. Je kon niet zien of hij er nog was.
Je bleef je handvat stevig vasthouden. De wind rukte fel aan de touwen.
En je vlieger steeg verder op. De wolken waren verdwenen, hij zweefde nu tussen de sterren.
Het steelpannetje dook op uit de massa witte stipjes. Dat was de grote beer, wist je.
Je zocht het korte eind van het steelpannetje en verlengde die denkbeeldige streep. Daar zag je de poolster.
En je vlieger steeg verder op. Je zag je vader niet, maar je zag ook je vlieger niet meer.
Maar je wist zeker dat je vlieger er nog was. Je had immers de touwtjes vast!

Bespreking van Quadriga. Een eindspel van F. Springer

2010-12-06T20:28:00.002+01:00

Over het nieuwste boek van F. Springer, Quadriga. Een eindspel, verschenen nogal wisselvallige recensies. Die recensies verbaasden mij enigszins, inhoudelijk gezien. Vooral omdat een aantal recensenten het boek van Springer langs de meetlat van actuele of jongere schrijvers legden. En dat is niet eerlijk.
F. Springer is het pseudoniem van een man die intussen 78 jaar oud is en schrijft zoals hij vroeger schreef. Werd toen niet over geklaagd. Waarom nu wel? En men hoeft van een schrijver niet te verwachten dat hij telkens zijn stijl aanpast als een jongere generatie het anders gaat doen. De schrijver moet binnen zijn eigen oeuvre proberen boven zichzelf uit te stijgen, maar hij moet niet willen opvallen of positief gevonden willen worden door per se actueel te willen lijken.
Quadriga. Een eindspel is een goed boek. Uitleggerig wel, ja – en dat is ook in de twintigste eeuw nooit een geliefde eigenschap geweest. Als ik een tekortkoming moet benoemen aan Springers nieuwe Berlijnroman, dan is dat het. En de soms wat merkwaardige foto’s die in de roman zijn opgenomen.
Maar verder hoort u mij niet klagen over dit boek. U kunt hier, in de Boekenkrant, lezen wat ik van Quadriga. Een eindspel vind.

Verborgen parel: Everhardus Johannes Potgieter - Jan, Jannetje en hun jongste kind

2010-12-02T21:24:00.004+01:00

Boeken van voor de twintigste eeuw worden zelden of nooit meer gelezen. Vanuit een gebrek aan kennis is dat nog wel begrijpelijk, maar het is desondanks erg jammer. Het enige boek uit de negentiende eeuw dat nog enigszins populair is, is Max Havelaar van Multatuli.
Jan, Jannetje en hun jongste kind dateert van negentien jaar eerder: 1841. De schrijver, Everhardus Johannes Potgieter (zo’n voornaam! kom daar nog eens om!), wilde net als Multatuli iets aan de kaak stellen. Zijn zaak was minder heftig en de toon was daarom wat milder dan die van Multatuli. Maar niettemin: Potgieter profileerde zich bij uitstek als een maatschappelijk bewogen schrijver. Hij was de oprichter en redacteur van het langstlopende literair/culturele tijdschrift uit onze geschiedenis (het progressief/liberale De Gids, sinds 1833). En precies zoals De Gids als een pendule tussen literatuur en cultuur slingert, zo is ook Potgieters Jan, Jannetje en hun jongste kind zowel een literair als een cultureel boek.

Potgieter wilde Nederland waarschuwen voor de gevolgen van de staat van verval, waar Nederland in verkeerde. Na de Gouden Eeuw is Nederland van een wereldmacht ineengekrompen tot een ontredderd land met tal van maatschappelijke, sociale problemen, zoals armoede, werkloosheid en kinderarbeid. Het liberalisme, waar Potgieter deel van uitmaakte, was een gestaag groeiende politiek/maatschappelijke beweging. Thorbecke zou zeven jaar nadien, in 1848, de Grondwet schrijven die de Nederlandse staat nu nog gebruikt. Het liberalisme zou het kwakkelende Nederland later in de negentiende eeuw (erg) langzaam uit het slop trekken.
Jan, Jannetje en hun jongste kind is een allegorische uiteenzetting van Nederland anno 1841: gedurende het hele boek wordt dezelfde metaforische vertelling volgehouden, met personages voor abstracte begrippen. Ironisch en krachtig heeft elk personage de naam ‘Jan’, meestal met een toevoeging. ‘Jan’ (zonder toevoeging) is het personage dat staat voor ‘de Nederlander’: hij is rond 1500 geboren en groeide op in de zestiende eeuw (toen de onafhankelijkheidsdrift bij de Hollanders tot de Tachtigjarige Oorlog tegen de overheersende Spanjaarden leidde). Over zijn jeugdjaren wordt nog altijd vol trots verteld ‘hoe zuur Jan het had onder de voogdijschap van den Koning van Spanje!’ Jan is een stevige man: ‘Hij is zoo kloek gebouwd; hij is zoo breed van schouders; zijne knoken zijn zoo forsch’. Jan heeft natuurlijk de eigenschappen die ‘de’ Nederlander ook heeft: hardwerkend, zuinig, netjes, godsdienstig.
Jans vrouw, ‘Jannetje’, staat voor de Nederlandse vrouw. Weinigen zijn zo talentrijk als de Nederlandse vrouw; Potgieter legt er uitgebreid de nadruk op dat het eigenlijk niet mogelijk is om haar karakteristieken te schetsen. ‘Ik wil wel gelooven, dat er zulke witte raven vliegen; maar ik vrees niet, dat iemand zal ontkennen, dat zij zeldzaam zijn.’ (Witte raven zijn natuurlijk uitzonderlijk mooie, maar uitzonderlijk zeldzame vogels.)
Janmaat is de oudste zoon van Jan en Jannetje. Janmaat is zeeman. Eens was hij de trots van zijn ouders, nu voelt hij zich door hen benadeeld. Jan Contant en Jan Krediet komen op bezoek, zij staan voor de bedrijvigheid van de Nederlanders. Jantjes Goddome, Jannen Kalebas, Jan Hagel, Jan Rap en zijn Maat – ze zijn er, present, allemaal. Het zijn gevleugelde namen geworden, en elke Nederlander kent ze, ook nu nog, met hun negatieve bijklank. En ‘het jongste kind’, daar gaat het natuurlijk om, is ‘Jan Salie’.

‘Jan Salie zou overal te laat komen en zich overal beet laten nemen,’ zegt Jan Crediet. ‘Ik heb de proef genomen, of er wat bruikbaars in Jan Salie stak; de uitslag was ontmoedigend, ja, ontrustend zelfs; in de laatste jaren…’ En Jan, zijn vader, maakt het eigenlijk nog het ergst: ‘Jan Salie heeft geen verstand genoeg, om geld te verdienen; Jan Salie heeft geen talent genoeg, om roem te verwerven; ik schaam mij, dat ik zijn vader ben.’
Het is duidelijk: de goede personages zitten met Jan Salie in het haar. Van Jan Hagel, Jan Rap en zijn Maat en de anderen vernemen we niet veel meer. Maar Jan, Jannetje, Jan Crediet en Jan Contant zien in Jan Salie een groot probleem: een volkomen talentloos familielid dat nergens voor wil deugen en niet vooruit te branden is. Het open einde en het treurige einde waren niet populair; met Jan Salie loopt het dus slecht af, zodat de boodschap duidelijk is. ‘Jan Salie besteed ik op een hofje,’ besluit Jan Salie’s vader treurend.
Wil Nederland weer vooruitkomen, ‘in de vaart der volkeren’, dan zal het de eigenschappen van Jan Salie in het land uit de weg moeten ruimen. In het midden van de negentiende eeuw zagen veel maatschappijkritische boeken het levenslicht (zie het eerder genoemde boek Max Havelaar, of J.J. Cremers boek De fabriekskindjes, of buiten Nederland het gehele oeuvre van Charles Dickens), compleet met die ietwat moralistische toon. Jan, Jannetje en hun jongste kind speelt op oudjaarsdag (symbolisch!) van 1841. En juist voor middernacht slaat Jan zijn ogen ten hemel en roept: ‘God zegene ons, kinderen!’ Waarop men antwoordt: ‘God zegene u, Jan! u en de uwen.’ Eind goed, al goed, zo hoorde dat toen. De boodschap was duidelijk. Helaas zou het nog een tijd duren voor die daadwerkelijk zou doordringen...

Interview met Ronald Giphart

2010-12-01T21:14:00.003+01:00

Ik zal het maar eerlijk zeggen: heel lang had ik niets met Ronald Giphart. Op de middelbare school tijdens de lessen literatuurgeschiedenis kwamen, vanaf ‘hebban olla vogala’, de mooiste verhalen langs over roemruchte schrijvers. Het einde smaakte echter wat bitter: de ‘Generatie Nix’ met vertegenwoordigers als Joost Zwagerman, Arnon Grunberg en – juist – Ronald Giphart.
In die tijd las ik het populair-wetenschappelijke tijdschrift Kijk en daar schreef Giphart een column in. Ik zal het maar eerlijk zeggen: ik vond hem wel leuk. Stiekem. Als ik niet oplette, mocht ik hem van mezelf gewoon leuk vinden. Mocht ik er zelfs om lachen. Maar wat moest ik nou met die schrijver die de ene plastisch beschreven seksscène aan de andere reeg? Als ik ook Mulisch, Hermans, Bernlef, Enquist en dergelijke schrijvers kon lezen – waarom zou ik dan mijn tijd aan Giphart besteden?
Ik zal het maar eerlijk zeggen: Gipharts roman IJsland is gewoon goed. Erg goed. Misschien vind ik dat wel omdat de roman serieus van inslag is, en minder plastische seksscènes kent dan de meeste van zijn andere romans. Omdat ‘liefde’ en ‘humor’, alomtegenwoordig in Gipharts boeken, hier op een heel bijzondere, levenswijze, ernstige manier naar voren treden. Niet zwaar, niet dramatisch, maar noodzakelijker dan anders. Ronald Giphart ‘nix’? Ik ben ook 180 graden gedraaid in mijn mening over, bijvoorbeeld, Arnon Grunberg. Vond ik eerst ook ‘nix’, tot ik zijn boeken ging lezen. En dus, en het was mij een eer, interviewde ik Giphart over IJsland, voor de Boekenkrant.

Interview met Richard Russo

2010-11-29T21:27:00.002+01:00

Richard Russo schrijft onbedaarlijk grappig. En onbedaarlijk tragisch. Dat beide goed kunnen, is al bijzonder. Maar dat beide tegelijkertijd kunnen, zodat je werkelijk niet weet wat je nu voelt als je bepaalde passages leest, is meesterlijk.
Russo kan het. Hij vertelde mij waarom humor zo moeilijk is. Waarom veel mensen nog liever in een slangenkuil gaan staan, dan een grap te moeten vertellen voor een groep mensen. Hij vertelde mij ook dat hij die humor nodig heeft om mensen door de tragiek te trekken, zoals in zijn boek Bridge of sighs.
Een passage waarin een blanke man een zwarte man in elkaar slaat, zou u, beschaafd als u bent, normaal gesproken weigeren te lezen. Maar Richard Russo heeft zoveel kwaliteit in huis dat hij zo’n scène, dankzij zijn humor, in een merkwaardig licht kan zetten, zodat u toch doorleest. Zodat u de tragiek begrijpt, maar ook de tekortkomingen van zowel de blanke man als de zwarte man.
Het inzicht van Griffin is de Nederlandse vertaling van Russo’s meest recente boek, That old cape magic. Nee, ik verklap niets van de dubbelzinnige passages, de humor en de tragiek in dit boek. Daarover staat meer in het interview dat ik met hem had voor de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Geachte heer/mevrouw,

2010-11-25T21:18:00.001+01:00

Graag reageer ik op uw vacature ‘duwer van de draaimolen’. U zocht een grote, sterke kracht. Welnu, ik ben uw man. Groot, vooral – laat daar geen misverstand over bestaan. Van de onderkant van mijn voetzolen tot de kruin meet ik twee meter en tien centimeter. Men vraagt mij op straat of ik aan basketbal of volleybal doe, of ik het plafond wit en de lampen vervang, of ik ook zo’n moeite heb om aan kleding en schoenen te komen en of ik hen in de supermarkt aan de producten uit het bovenste schap wil helpen. Vervelende mensen vragen mij daarna retorisch of ik geen vriendin kan krijgen dankzij mijn niet geringe lengte, of – al even retorisch – of ik verwacht voor mijn vijftigste in een rolstoel te zitten. Een enkeling voegt daar nog de opmerking aan toe dat ze hopen nooit een kind te zullen krijgen dat zo lang is als ik.
U kunt zich voorstellen hoe verheugd ik was toen ik uw vacature las. Want eindelijk strekt mijn lengte mij nu eens tot voordeel.
Uit de vacature begreep ik dat de baan zwaar is, en veel duwen vergt. Nu, het vooruitzicht acht uur per dag de draaimolen te duwen is niet het beste vooruitzicht dat een mens kan hebben, maar mijn schoorsteen moet ook roken, nietwaar? Die acht uur vind ik niet zo’n probleem, en zelfs overwerken niet, ondanks mijn wat problematische lichamelijke conditie. Hoe minder ik namelijk op straat ben, hoe minder mij de hinderlijke vragen kunnen worden gesteld, die ik u eerder schetste. Daarbij denk ik dat de vergelijking met molenezels, die u in de vacature trok, uiteindelijk wel mee zal vallen. Een molenezel krijgt geen negen vijfenzeventig per uur, en ziet geen mooie meisjes met lieve achterwerken op de stoeltjes voor hem. Bijvoorbeeld.
Ik ga er op goed vertrouwen vanuit dat de zweep, waar de molenezel doorgaans mee tot werken wordt aangezet, bij u achterwege zal blijven. En in plaats van suikerklontjes kunt u mij gewoon koffie geven. Ik neem geen rookpauzes en zoals ik al vermeldde, vind ik overwerken geen bezwaar, mits u mij daarvoor betaalt.

Met reusachtige groeten,
Uw nieuwe duwer

Interview met Gerbrand Bakker

2010-11-24T19:06:00.002+01:00

Gerbrand Bakker is een van de weinige schrijvers (misschien wel de enige) die het landschap een bijzondere, actieve rol geeft in zijn romans. Het gaat dan ook niet echt om een ‘landschap’. Dat is passief, achtergrond, beschrijving. In Bakkers romans speelt de natuur, de omgeving, een actieve rol. Het doet wat met de personages, het gaat interactie met hen aan. In de nieuwste roman van Gerbrand Bakker, De omweg, is dit misschien nog wel sterker het geval dan bij zijn andere romans. De omweg is in veel opzichten een goed boek, behalve de aparte, actieve rol die de natuur in zijn verhalen speelt. Zijn personages zijn intrigerend door hun, vaak wat kille, afstandelijke en soms zelfs geïsoleerde manier van leven. En De omweg staat, zoals ook Juni, niet in de schaduw van Boven is het stil, Gerbrand Bakkers uitermate succesvolle debuut. Alleen de echt goede schrijvers lukt het om goed te blijven schrijven na zo’n bijzonder boek. Over zijn laatste roman De omweg interviewde ik hem. Voor de Boekenkrant.

Uit eigen werk: Feuilleton 2, deel 11

2010-11-23T20:57:00.001+01:00

Ruim een week lag hij in een van de twee bedden, die zich in een kamer achter de spreekkamer van de schoolarts bevonden. Eenmaal had Dorien hem opgezocht, na haar laatste les. Toen had hij daar een nacht en een ochtend gelegen. Hij sliep, terwijl zij in de deuropening geschrokken naar zijn gezicht had gekeken, dat er met blauwe plekken, schrammen, een gezwollen juk en sneetjes rond zijn neus ronduit afschrikwekkend en beestachtig uitzag. Na een paar tellen was ze langzaam op hem afgelopen, en had hem zacht op zijn lippen gekust. Juist toen hij zijn ogen opende, zag hij tussen zijn wimpers haar wiegende billen in de deuropening verdwijnen. Hij voelde de tranen in zijn keel opstijgen en slikte moeilijk. Meer nog dan de pijn die, bij de geringste beweging, als een brand uitbrak in zijn zij en elleboog, vlamde een pijn om zijn keel, om het feit dat ze niet meer bij hem was. Hij wilde haar naam roepen, maar dat leek hem niet verstandig.
Maar hij ging vooruit, vond de dokter. Hij wilde het niet weten, niet horen. De bevindingen van de dokter konden er wel eens toe leiden dat hij binnenkort ontslagen werd, en weer tussen de jongens van de kostschool zou moeten verkeren. Als een olievlek vloeide een warme, zware, zure weerzin door zijn organen, die hem dieper in zijn beddengoed terugduwde. Hij moest overgeven. Kokhalzend probeerde hij het giftige verdriet in zijn binnenste, nu explosief geworden en omhoog golvend in zijn ribbenkast, binnen te houden. Juist op tijd kon de dokter iets onder zijn gezicht houden, hij zag niet wat, maar het was veilig nu, hij sperde zijn kaken uiteen en trok het kwaad vanuit de diepte van zijn keelgat omhoog, langs zijn tanden, door zijn neusholte en neusgaten, naar buiten. Het voelde of het ook uit zijn oren, uit de traanbuisjes van zijn ogen droop, alsof de gijzeling waarin hij gevangen zat, de brute mishandeling waarvan hij het slachtoffer was geworden, het verraad van die middag, zijn ontmaagding door Dorien, alsof dat zich in elke vezel en elke cel van zijn lijf had vastgebeten en nu als druppende, bruine, kleverige olie uit zijn lijf kwam lekken. Met gesloten ogen, zuchtend en naar lucht zoekend, rillende armen om zijn buik geklemd, bleef hij een tijdje zitten, terwijl de dokter de bak of teil weg had genomen en om ging spoelen.
Hij keerde terug en keek hem bezorgd aan. ‘Je zal een keer terugmoeten,’ zei hij.
‘Weet u wie het waren?’ Hij keek de dokter aan door de tranen die in zijn ogen waren blijven staan.
‘Weet u wat ze op het briefje schreven, dat de eerste middag op mijn bed lag?’
De dokter zweeg, zijn lippen een expressieloze streep onder een grote, bruine snor. Daarna ging hij aan zijn bureau zitten en schreef op formulieren.
Hij zat, nog steeds rillend en zwijgend, op zijn bed, en probeerde zich een voorstelling te maken van de tijd die voor hem lag. Nadat hij was aangekomen op deze kostschool en zich had geconformeerd aan de wetten en regels, was de toekomst als een eentonige savanne. Van verre kon hij de hyena’s zien aankomen en ontwijken. Hij wist hoe hij buiten de paden kon treden, hoe hij tussen de kuddes en diersoorten moest manoeuvreren naar de horizon, waar een bevrijding op hem zou wachten. Nu was het landschap voor hem veranderd in een hooggebergte. Hij kon niet ademen door de ijle lucht in de bergen, hij zag geen hand voor ogen door de mist en de wolken, waar hij doorheen moest. Hij wist dat hij gedwongen was blootsvoets het zware, rotsige pad te bewandelen. Hij wist dat zijn voetzolen onherstelbaar en pijnlijk aan stukken zouden worden gereten. Maar buiten de paden treden betekende dat hij op losliggende, gladde rotsen zou moeten lopen, weliswaar verleidelijk, maar de rotsen zouden loslaten, waarna een pijnlijke val volgde, zijn vlees zou aan stukken worden gescheurd, zijn botten gebroken… En hij wist dat hij, hoe dan ook, losgelaten zou worden aan de rand van een gapende kloof, en snel moest leren hoe hij zijn evenwicht moest bewaren. Hij had immers weinig tijd.
Ze wilden dagelijks een pak sigaretten. Letterlijk elke dag, dacht hij. ‘Als we ook maar één dag geen peuken hebben…’ Het had er neutraal gestaan, maar hij vatte het op als niet minder dan een doodsbedreiging. ‘s Nachts had hij nachtmerries gekregen, waarin hij door de bergen liep, en heen en weer geduwd werd door onzichtbare handen. Hij voelde dat hij viel en onophoudelijk zijn evenwicht verloor, al zág hij iets anders. Hij zag dat hij doorliep, terwijl nieuwe handen (of waren het dezelfde?) hem wederom omverduwden, hij hoorde een paar keer de scherpe tik van zijn schedel op een rotsblok, maar toch bleef hij om onverklaarbare redenen lopen, en hij bleef geduwd worden. Draaiend schrok hij wakker, met een kletsnatte pyjama.
Hij had het briefje bewaard, terwijl hij niet liever wilde dan zijn lucifers erbij pakken, alle houtjes afstrijken en op het briefje leggen. Hij had zijn beddenlaken et het brandende briefje aan willen steken, zijn bed in de hens, hij erin, een martelende pijn die als likkende, gillend hete tongen om hem heen zou kruipen. Dan zouden ze daar misschien hun sigaretten mee aan kunnen steken.
Eén keer had hij gedroomd over Dorien. Het was of iemand een gewicht van honderd kilo van zijn schouders had gelicht en hem in een warm bad had gelegd. Natuurlijk zag hij weer voor zich hoe hij een paar dagen geleden bij Dorien in haar muziekkamer had gestaan, zijn stijve mannelijkheid ritmisch in haar stotend, hij wist weer hoe hij zich een nieuw lichaam had gevoeld, groter en sterker en geiler dan het zijne, hij voelde weer hoe hij in haar leek te verdwijnen en in bovenmenselijke, krachtige golven klaarkwam. Voor het eerst sinds hij was mishandeld, voelde hij zich gelukkig – maar toen hij uren later weer wakker was geworden uit een oppervlakkig dommelslaapje, lag er weer een briefje op zijn nachtkastje.

‘Je ontduikt ons. Wij houden niet van mensen die niet doen wat wij willen. Een pakje peuken per dag, weet je nog? Hond! Elke dag een pakje sigaretten, en anders zullen we je elleboog eens dóórtrekken…’

Interview met Isabel Allende

2010-11-22T19:55:00.001+01:00

Isabel Allende ontmoeten is een bijzondere gebeurtenis. Ook voor hen die nog geen kookboek van een reisboek kunnen onderscheiden en die niet weten dat zij schrijft. Isabel Allende is een bijzondere, warme, krachtige verschijning. Iemand die met de grootste vanzelfsprekendheid schrijft over onderwerpen waarover men in de meeste werelddelen nog een aantal fikse conflicten moet uitvechten: vrijheid, individuele ontplooiing, gelijke rechten voor vrouwen.
Wij hebben voornoemde zaken wel voor elkaar in Nederland. Je zou zeggen dat het werk van Isabel Allende daarom wellicht minder populair is hier, omdat de vrouwen niet zo nodig meer hoeven worden aangesproken op hun gelijke rechten, en aan enige onderdrukking hier hoeft geen einde te worden gemaakt, omdat die eigenlijk niet bestaat. Toch heeft Isabel Allende ook in Nederland vele tienduizenden fans. Ik had de eer – zo mag je dat in dit soort gevallen wel zeggen – om haar te mogen interviewen voor de Boekenkrant.

Daar werd wat groots verricht

2010-11-20T18:37:00.007+01:00

Diederik van Vleuten was altijd ‘de helft van’. Samen met Erik van Muiswinkel, ‘de andere helft van’, toerde hij jarenlang door het land met ijzersterke theaterprogramma’s, waarvan Mannen met vaste lasten, Antiquariaat Oblomov en Prediker en Hooglied, advocaten mij zijn bijgebleven als zonder meer het grootste wat de afgelopen tien jaar in het cabaret is gedaan.
Toen, opeens, was het welletjes. Niet omdat het welletjes was hoor, maar Van Muiswinkel en Van Vleuten hadden mooie hoogtepunten bereikt. En voor je in het bedenkelijke circuit verkeert van cabaretiers die te lang zijn doorgegaan (Freek de Jonge) of te weinig te melden hebben (driekwart van het Nederlandse cabaret), is het maar het beste om op je hoogtepunt te stoppen.
Na een korte stilte ging Diederik van Vleuten solo. Opmerkelijk, en interessant. Hoe zou hij het immers in zijn eentje doen? Hoeveel, en wat, zou hij meenemen van zijn jaren met Erik van Muiswinkel? En hoeveel, en wat, niet?
Alleen al om die reden was het interessant om hem aan het werk te zien. En alleen al om die reden begon Van Vleuten zijn soloprogramma, Daar werd wat groots verricht, met een expliciete inleiding. Niet alleen de gebruikelijke vraag om mobiele telefoons uit te zetten, maar ook de waarschuwing dat het publiek niets hoefde te verwachten dat ook maar een beetje zou lijken op de programma’s van het duo. Geen typetjes, geen gevatte opmerkingen, geen actualiteit. Vergeet het, das war einmal, Van Vleuten zou echt iets heel anders gaan doen.
Dat klopte – en wat was dat een prachtige verrassing! Ik vraag me af of je het cabaret of toneel zou moeten noemen. Zijn programma had elementen van beide genres. Het duurde erg lang (meer dan twee uur), en dat vond ik ook wel weer eens leuk, zo lang. Van Vleuten trok de verschillende spanningsbogen in die meer dan twee uur formidabel over zijn verhaal.
Het mooie is, dat hij dat deed met verhaalelementen die, op het eerste gezicht, het publiek wellicht eerder weg zouden jagen dan uit zouden nodigen: oude zwart-witfoto’s, lange verhalen, die over de levenswandel gingen van de broer van zijn opa, nostalgisch klinkende liederen – het publiek bestond dan ook substantieel uit oudere mensen. Helaas. Ik zou willen dat jongeren zich realiseren dat er meer is, veel meer en veel beter, dan het tot “cabaret” gepromoveerde gepruts van mensen als Guido Weijers en Jandino Asporaat, maar kennelijk is het tegen dovemansoren gericht.
Van Vleuten maakte een prachtig vlechtwerk van verschillende verhaallijnen. De broer van zijn opa, Jan, schreef zijn memoires, ‘niet omdat hij zichzelf belangrijk vond, maar omdat hij in een belangrijke tijd had geleefd, waarin de belangrijke gebeurtenissen als een waterval over hem en zijn generatie kwam gestort’ – vrij naar de Van Vleuten, die zijn oudoom Jan citeert. Hij geeft een vrije geschiedenisles zonder dat je het doorhebt: hij leidde het publiek nog eens rond in een deel van de twintigste eeuw, en wel in de kroonkolonie Nederlands-Indië. En hij vertelde uitgebreid over de levenswandel van Jan: over zijn werk in de kolonie, over de liefde van zijn leven, die oudoom Jan daar ontmoette, over de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog en de jappenkampen, de hereniging van oudoom Jan met zijn geliefde, en zijn laatste jaren. Van Vleuten liet uitvergrote foto’s zien en wisselde de, soms erg tragische episodes af met persoonlijke intermezzo’s.
Het hele weekeinde liep Diederik van Vleuten met zijn oudoom door mijn hoofd. Dagenlang zie ik het verhaal weer voor mij ontrold worden en hoor ik Van Vleutens liederen. Van Vleutens show is groots en indrukwekkend, zonder groots en indrukwekkend te zijn overigens – zijn decor is vrij bescheiden, de zalen waar hij speelt zijn meestal niet groot, het is niet meer dan een-man-met-een-verhaal, maar vaak zijn dat juist de beste en de mooiste shows. Diederik van Vleuten speelt nog tot en met mei 2011. Ik zou iedereen met klem willen aanraden: Gaat Dat Zien!

Uit eigen werk: Ongeluk

2010-11-18T21:15:00.000+01:00

‘Wat zeg je?’
Ze keek haar vriendin verbaasd aan.
Theepot aan scherven op de houten vloer.
Er kwam niets meer.
De winter legde een witte loper uit op het pad door de tuin.
De wind fluisterde haar naam. En daarna een geheim dat alleen zij en de wind samen deelden.
De dageraad vluchtte voor de onontkoombaarheid van het vreselijke gevolg dat dit gesprek zou aannemen.
De wind stelde haar een vraag, maar op sommige vragen hoeft geen antwoord te volgen.
De winter martelde de bomenrij met een gesel van ijs.
De stilte krijste.
Ze ruimde de scherven van de houten vloer.
Ze keek haar vriendin verbaasd aan.
“Wat zeg je?’

Interview met Frank Westerman

2010-11-16T21:31:00.002+01:00

Frank Westermans vorige boek Ararat kreeg mooie aandacht in de pers en werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs 2007. Vorige maand verscheen zijn boek Dier, bovendier. Het is minstens zo interessant als Ararat.
Westerman bekeek de negentiende- en twintigste-eeuwse geschiedenis op een alternatieve manier. Geen mensen(mis)daden, aantallen doden en gewonden, geen feiten en jaartallen op een rijtje. Sterker nog: de mens speelt in Dier, bovendier geen hoofdrol. Het zijn de paarden, meer specifiek de lippizanerpaarden, die in de schijnwerpers staan. Het viel Westerman namelijk op dat dit dier zo’n beetje overal opduikt waar de grote machthebbers op dat moment zijn. Iedereen die een beetje macht heeft, namelijk, wil zo’n beest hebben. Het lippizaner paardenras ziet daarom talrijke vorstenhuizen en paleizen van binnen en wordt meer dan luxueus behandeld. Maar het ras is ook ‘slachtoffer’ van fokexperimenten door onder andere het nazi-regime.
En als het paard, na de Tweede Wereldoorlog, voor zo’n beetje alles heeft afgedaan omdat er betere middelen (auto’s, tractors e.d.) voorhanden zijn, blijft het lippizanerpaard een gewild prestigeobject. Frank Westerman vraagt zich in mijn interview terecht af: ‘Wat is dit voor gekte?’

In praise of Stephen Vizinczey

2010-11-16T21:06:00.007+01:00

Stephen Vizinczey schreef, net als Jan Wolkers, een seksueel getinte roman in de roerige jaren zestig. Voor mensen van mijn generatie een mythische tijd waarin alles leek te kunnen. Gelul, natuurlijk – daarvoor kon niks, in de jaren zestig (en zeventig) stapte men overmoedig over alle grenzen heen die er op het ethische vlak lagen, eerder ostentatief dan met een hoger doel, om daarna weer net zo benepen te doen. D’accord, het klimaat was na de jaren zestig niet zo benepen als daarvoor, maar de grenzen waren nadien wel voldoende verkend, we gaan weer over tot de orde van de dag.
En weinig kon meer opzien baren na de jaren zestig. Je gaat bijna denken dat het wel een hoger doel had! In de Nederlandse letteren was Wolkers met Turks Fruit een van de allerlaatste schrijvers die nog echte heilige huisjes omver trapte. (Denkelijk kun je die rol later alleen nog aan Frans Kellendonk toedichten met zijn roman Mystiek lichaam.) In Canada nam Stephen Vizinczey de rol van Jan Wolkers op zich met zijn geruchtmakende roman In praise of older women. Ik schreef erover op de website van Kluger Hans.

Uit eigen werk: Weer thuis

2010-11-12T12:03:00.000+01:00

De lucht was van september gemaakt.
Ik stond in de tuin van mijn ouders en zag

hoe een jongen van acht met mijn gezicht
zand bewerkte tot een fort.
Met mijn handen maakte hij
een racebaan van een schep, en
speelde hij voor indiaan als hij moest gapen.

Mijn moeder riep hem, met mijn naam,
waarna ze over het gras kwam aangelopen.

Maar toch, het was mijn moeder niet die daar liep
zoals ik de jongen niet was die daar speelde.
Ik rook verf en terpentine, ik zag de ruwe houten rand
rondom de tuin in avondzon en plotseling

bleek het mijn eigen pastelfantasie te zijn
dat ik zonder het te weten had geschilderd.
Mijn moeder is dood en mijn baard is grijs.
Ik ben mijn eigen gezelschap in de eenzame spiegel.

Video's over boeken VI

2010-11-10T21:55:00.001+01:00

Ik schreef er al over: Harry Mulisch’ overlijden, de betekenis van zijn boeken in mijn leven, mijn fascinatie voor de wereld van zijn fictie. En non-fictie. En poëzie. Alles was met elkaar verweven, zijn leven en al zijn publicaties onderling. Eén keer had ik het voorrecht Harry Mulisch te mogen spreken: tijdens het Boekenbal 2010. Mijn eerste Boekenbal, zijn laatste. Het was lawaaiig, erg druk, echte gesprekken kon je niet voeren. Maar rond een uur of half een kwam ik hem toch tegen, zonder gezelschap op een bankje in de luwte. We spraken kort, maar krachtig. Waarover te praten? Moeilijk. Liefst interviewde ik een grote schrijver als hij urenlang. Maar er is een onderwerp dat niet vaak de revue passeert: Mulisch’ poëzie. Toegegeven, niet alles is even sterk, maar er staan uitstekende gedichten en reeksen in de bundeling gedichten. En nu is hij niet meer. Ik maakte een visueel In Memoriam voor de Boekenkrant. Met die herinnering. Een van de vele persoonlijke herinneringen van de vele mensen die Mulisch persoonlijk ontmoetten. Ik pretendeer verder niets – maar (vanitas vanitatum) ik deel het graag.

Hoe om te gaan met een steengoed, indrukwekkend, veelgeprezen debuut? Vraag het Gerard Reve, die het naar mijn mening nooit gelukt is. Vraag het Christiaan Weijts, die het wél gelukt is. En vraag het Gerbrand Bakker. Ja, ook hem is het gelukt. Zijn Boven is het stil kreeg alle lof en vele prijzen, maar hij bewees geen eendagsvlieg te zijn. Juni verscheen, en recent De omweg – en ja, ook die boeken zijn goed. Het is een verademing, een boek dat in de natuur speelt. Zo vaak gebruikt een Nederlandse schrijver dat decor niet. Meestal is het de stad, Amsterdam of naamloos (en dan is het toch vaak Amsterdam). Mensen die zich eenzaam terugtrekken vind je al minder vaak. Mensen die zich eenzaam in de natuur terugtrekken en een interessante dialoog aangaan met de natuur, als ware het een personage, dát is bijzonder. Gerbrand Bakker doet heel interessante dingen met het landschap. Een ding doet hij niet: beschrijven, schilderen. Het landschap leeft namelijk, in zijn schrijvershanden. Dat hij ook zijn hoveniersdiploma heeft, zal daar ongetwijfeld toe bijdragen. Ik besprak zijn boek daarom met liefde.

De Anton Wachterprijs is een mooie, belangrijke prijs. Als u hem niet kent, moet u daar verandering in brengen. A.F.Th. van der Heijden won hem. Frans Kellendonk. Tessa de Loo, Ilja Leonard Pfeijffer en Christiaan Weijts. En Arnon Grunberg won hem twee keer: als zichzelf en als zijn alter ego annex pseudoniem Marek van der Jagt. En Maartje Wortel won de prijs! Dit is jouw huis viel in de smaak bij de vakjury. Het is een verhalenbundel, en wetende dat het meestal een roman is die de Anton Wachterprijs wint, vind ik dit extra interessant. Net als Maartje Wortel vind ik dat er in Nederland te weinig aandacht is voor korte verhalen. Hoewel schrijvers zeer hun best doen om een mentaliteitsverandering te realiseren, gaat het moeizaam. Het is onze literaire traditie: in Nederland tellen, zeker voor het brede publiek, eerst de romans. Onterecht? Ja! Maartje Wortel bewijst het, door de Anton Wachterprijs te winnen. A.L. Snijders, ook van de korte verhalen, won onlangs de Constantijn Huygensprijs – voor, precies, die korte verhalen. Na afloop van de uitreiking van de Anton Wachterprijs interviewde ik Maartje Wortel.

Interview met Marc Reugebrink

2010-11-09T19:34:00.003+01:00

Alleen al Marc Reugebrinks vroegere en huidige woonplaatsen vormen, achter elkaar gezet, een interessante reistocht. Geboren in Goor, woonde in Groningen, Leeuwarden, Haarlem, en nu in Gent.
Ook zijn literaire activiteiten kunnen zo worden geordend. Achtereenvolgens begon hij als dichter, recensent, redacteur van diverse literaire tijdschriften, romanschrijver en essayist. Niet alles, maar wel veel, doet hij anno nu nog steeds.
Je zou met goede argumenten kunnen zeggen dat hij die verschillende ambachten, in wezen takken aan dezelfde literaire boom, kundig met elkaar combineert. Er steken essayistische en soms ook poëticale elementen in zijn romans, zijn essays zijn erg literair-prozaïsch geschreven en een redacteur van een literair tijdschrift kan nu eenmaal vrijwel niet anders dan een literaire duizendpoot zijn.
Om Reugebrink ook een filosoof te noemen gaat wellicht wat te ver, maar niettemin is zijn nieuwste roman Menens stevig geworteld in een filosofische ondergrond. Vooral de ideeën van Fukuyama in The end of history vindt u geconcretiseerd in Menens. Maar het is ook een spannend boek, en een literair boek. Enfin, het woord is aan de schrijver!

Uit eigen werk: Feuilleton 2, deel 10

2010-11-05T22:26:00.002+01:00

Hij was na de afwas aan de keukentafel gaan zitten. Zijn hoofd had als een zwerfkei in zijn handen gelegen. Zijn optimisme had maar kort geduurd en was meteen vervaagd toen hij de afwas had voltooid. Hij was niet optimistisch, geen moment! Het was uitstel van executie, zijn hoofd was al verder, bij het onvermijdelijke. Toen hij weer terugdacht aan de kostschool, zoals hij deze ochtend niet anders deed dan terugdenken aan de kostschool – het was een zwart gat, ontsnappen was onmogelijk, het zoog zijn volledige bewustzijn in zich op – stortte de zwerfkei zich te pletter op die middag met Dorien.
Wat hij niet begreep: hij voelde niets. Hij was niet ongelukkig, terneergeslagen of verdrietig geworden. Hij voelde geen woede. Hij voelde ook geen liefde meer, toen hij aan Dorien dacht.
Geen liefde méér? Wacht, lezer, u weet dit niet, maar: hij voelde daadwerkelijk liefde voor haar, ja! Ziedaar het stompzinnige misverstand. Ze neukte hem uit medelijden en om hem te steunen in het harde leven tussen de muren van de kostschool. Meer was er niet.
Hij zag zichzelf als iemand anders, een derde persoon enkelvoud die zijn leven acteerde in een tv-serie die hem niet kon boeien. Het verbaasde hem zelfs niet dat alle gevoel bij hem weg was geslagen door de woest kolkende stroom herinneringen. Zelfs het gevoel bij Dorien.
Hij, de onnozele puber die zojuist was ontmaagd, had natuurlijk op slag een innige verliefdheid gevoeld die nog jaren zou nazingen. Neem het hem eens kwalijk! Maar kom, ik zwijg. Er staat u nog zoveel moois te wachten.
Hij was een kapot gevallen vaas geweest, na de kostschool. Zij had zijn scherven gevonden en met veel geduld aan elkaar gelijmd. Hij had veel seks met haar gehad, maar zonder lichamelijke lust. Ze trok bij hem in, hij had zijn baan gekregen als leraar Frans, hij vond zijn rust en zelfvertrouwen in zijn routineuze handelingen en dacht dat dit geluk was.

‘Ze is er niet meer.’

Hij stond op om het pakket uit de gang te halen, dat de postbode had gebracht. Het moest zijn boek zijn, dacht hij hoopte hij, Milan Kundera.
Is het bestaan licht en daarom ondraaglijk? Is het toekennen van gewicht aan het leven, de mogelijkheid van ernstige, sombere gedachten en kwade herinneringen die je psyche vermorzelen tussen twee rotsblokken werkelijk onzinnig? Of is dat een vorm van schijndiepte, die de werkelijke ondraaglijkheid verlicht zodat het lijkt of het leven zwaar is terwijl we het een leven lang trots weten te dragen? Nee, het maakt op een hoger plan – inderdaad – allemaal niets uit. Maar is het bestaan daarom licht?
Het pakket bleek inderdaad Kundera te bevatten, en een boek van Anaïs Nin. De acceptgiro legde hij op het bureau, de beide boeken op de glazen tafel naast de driezitsbank. Even wilde hij erop gaan zitten, de boeken lezen, toen hij zich herinnerde dat hij naakt was. En meteen daarop realiseerde hij zich, dat hij nog steeds niet had gegeten.
Hij probeerde de rest van de dag zo gedachteloos te blijven als hij nu was. Het was een comateuze toestand, zo realiseerde hij zich, maar zo lang hij niets voelde, zou het hem licht blijven. Ondraaglijk licht? Zou het niet gezonder zijn, menselijker in elk geval, pragmatischer zelfs, om zich in een draaikolk van zelfmedelijden te gooien?

Uit eigen werk: Tieten en bier, een ode aan Frank Zappa

2010-11-03T18:16:00.002+01:00

Het was de donkerste avond van de winter, er was geen maan te zien. Leunend tegen de wind liep hij over de stoep. Ook de sterren schenen niet. Als grote golven zwarte inkt in het water rolden wolken door de avondlucht. Een angstaanjagende wind huilde met de weerwolven door de takken van de lelijke, levenloze bomen.
Hij liep door de stad om verzekeringen te slijten aan de mensen. Deur tot deur incasseerde hij afwijzingen, smoesjes en scheldkanonnades. Hij was goed in zijn vak, vond hij zelf. Tenminste, zijn gang langs de huizen leverde hem een goede boterham op en ach, wat er verder met die mensen en hun verzekeringen gebeurde, het interesseerde hem niet. Ja, hij troggelde ze veel teveel geld af en de meeste mensen kochten een kat in de zak. Nou en? Daar kiezen ze toch zelf voor?
Toen stond hij voor het laatste huis van zijn dagelijkse ronde. Hij wist niet dat hij had moeten schrikken bij het naambordje van dit huis. ‘Frank Z.’. Het was alleen aan zijn onwetendheid te wijten dat hij toch aanbelde.
Een lange man met een stevige, zwarte snor deed open. Een onaangestoken sigaret hing in zijn mond. Zijn haar was een onbeschrijflijke chaos. In zijn linkerhand hield hij een gesloten blik bier. Argwanend keek deze man, die kennelijk Frank Z. heette, hem aan. Voor hij de reden van zijn komst kon vertellen, zei Frank Z.: ‘Wat je ook komt doen, schiet op. In mijn slaapkamer ligt mijn vriendin Chrissy op me te wachten. En laat me je dit zeggen,’ en hij boog voorover, ‘ze heeft enorme tieten.’
Frank knipoogde met één opgetrokken mondhoek naar de nog altijd zwijgende man. En intussen had hij de verzekeringsagent eens goed bekeken in het felle licht van zijn buitenlamp. Hij had een vreemd, rood pak aan. Een rood jacquet leek het wel, waarvan de twee spitse punten onder zijn rug een soort staart leken te vormen. Stond hij nu stukjes vlees onder zijn nagels weg te peuteren?
Frank raakte geïrriteerd, hij wilde terug naar Chrissy en probeerde hem dit tevergeefs duidelijk te maken. ‘Hoerenzoon!’, riep hij zelfs – maar de verzekeringsagent bleef onbewogen.
‘Ik houd u graag even bij uw Chrissy en haar enorme tieten vandaan, meneer Z.,’ zei hij niet zonder dedain. ‘Ik ben hier voor de risico’s die u in uw leven loopt. U wilt vast niet dat uw huis afbrandt, dat uw auto gestolen wordt, dat uw huisraad weg is als u thuiskomt? Daar kom ik voor. Niet om te stelen, maar om u te verzekeren tégen diefstal.’
‘Wie verzekert me dat je niet een duivelse oplichter bent?’
‘Zou ik tegen u liegen?’, antwoordde de verzekeringsagent.
‘Is je moeder trots op je?’ vroeg Frank met priemende ogen. Hij schudde zijn hoofd. ‘Ze betalen je zeker goed voor het werk dat je doet?’
Hij leek zowaar even van zijn stuk. Nadenkend zei hij: ‘Ach, ik mag niet klagen als het loon binnenkomt.’
Frank zuchtte. ‘Ik wil dit blik bier leegdrinken en terug naar mijn Chrissy. Dus kom op met je voorstel.’
‘Ho, meneer Z., even rustig aan, geen reden om dit overhaast te doen. Denkt u er even over na voor hoeveel geld u zichzelf wilt verzekeren? Ik laat u alvast het contract zien.’ Met een soepele armbeweging haalde hij een paar vellen papier uit zijn map en hield die voor Franks ogen.
‘Natuurlijk,’ zei hij, tegen zijn zin in lezend. En terwijl hij uitademde: ‘Hoerenzoon.’
‘Noem mij niet zo! Ik ben hier om u te helpen,’ reageerde de verzekeringsagent.
‘Goed, om van je af te zijn: waar kan ik tekenen? Ik heb zin in mijn bier en het is tijd om in tieten te knijpen!’ Frank keek hem indringend aan.
‘U bent zo slecht nog niet,’ antwoordde de verzekeringsagent. ‘Ik bedoel, je zou eens met me mee moeten gaan, de reacties die ik soms krijg. De meesten zijn erger dan u.’
‘Nou, meld mij dan maar aan, als dat zo is. Jij bent verzekeringsagent, dus tja, wat doe ik eraan?’
Terwijl Frank door de polisvoorwaarden bladerde, zag hij het lichaam van de verzekeringsagent wat heen en weer bewegen. Zijn ogen spraken twijfel. Zag hij dat goed?
‘Bij nader inzien, meneer Z.,’ zei hij ineens, ‘ik begrijp dit niet goed. Het gaat wel heel gemakkelijk, uw akkoord.’
‘Dat is helemaal en onweerlegbaar waar,’ antwoordde Frank.
‘Het is eigenlijk niet de bedoeling dat u zo gemakkelijk een afspraak met mij maakt.’
‘Ja, maar ik ben wel licht anders dan uw gemiddelde klant.’
‘De meeste mensen willen helemaal geen afspraak met mij maken.’
‘Tja, de meeste mensen zijn bang van jou. Ze weten niet hoe dom jij werkelijk bent.’
‘Wat!?,’ reageerde de verzekeringsagent woest. ‘Noemt u mij dom?’
‘Het kan allemaal al een stuk beter als je die augurken ’s avonds laat staan. Met al dat zuur loopt het natuurlijk verkeerd tijdens je werk, snap je?’
Een windvlaag had een krantenpagina van de straat getrokken en deze waaide intussen, dansend door de lucht, tegen het hoofd van Frank aan. Hij pakte de krant met zijn rechterhand aan (de linker hield zijn blik bier nog altijd vast). Hij negeerde de verzekeringsagent terwijl hij een paar zinnen mompelend oplas, en trok zijn wenkbrauwen op. Hij kon de naam van de redacteur niet goed lezen. Stond daar nu ‘Bear’ of ‘Bean’?
‘Nou goed,’ zei Frank, terwijl hij de krant weer op straat gooide, ‘het is eenvoudig. Ik ben een gewone man. Er zijn eigenlijk maar twee dingen waar ik echt in geïnteresseerd ben. Kun jij raden wat die dingen zijn?’
‘Ehh…’ begon de agent. ‘Ehh, Stravinsky…’
‘Ik geef je een hint!’ zei Frank.
‘Stravinsky en ehh…’
‘En laat je die augurken voortaan staan?’
De agent keek hem verbaasd aan.
‘Vooruit, ik geef je twee hints. Tieten en bier.’
‘Wat?’
‘Tieten en bier.’
‘Tieten en bier?’
‘Tieten en bier, tieten en bier, tieten en bier, tieten en bier, tieten en bier, tieten en bier, tieten en bier!’
‘Genoeg! Stop!’
‘Tieten en bier!’
‘Stop, ik kan hier niet tegen, ik word gek. U bent de verkeerde, u bent overduidelijk de verkeerde! Teken niet, alstublieft, teken niet. Houd op en laat mij gaan!’
De verzekeringsagent nam zijn formulier terug en rende, met de map onder zijn arm geklemd, de inktzwarte avond in. Achter hem verloor hij enkele papieren, maar hij zag het niet. Voor Frank het wist, was de agent de hoek om gerend en bleef hij alleen achter in de deuropening. De augurkenlucht was verdwenen. Frank sloot de deur, opende zijn blik bier, die hij in drie grote teugen leegde. Daarna besteeg hij de trap naar de slaapkamer, waar Chrissy met haar enorme tieten op Frank lag te wachten.

Interview met Maartje Wortel

2010-11-01T21:32:00.002+01:00

Maartje Wortel, maar een paar maanden ouder dan ik, debuteerde anderhalf jaar geleden met Dit is jouw huis. Goed boek, prikkelende verhalen. De jury van de Anton Wachterprijs was er dermate enthousiast over dat ze besloot de prijs aan haar toe te kennen. Dat is veel eer. Wie de Anton Wachterprijs wint, schaart zich in een illuster groepje schrijvers, waartoe A.F.Th. van der Heijden, Tessa de Loo, Christiaan Weijts en Ilja Leonard Pfeijffer. En Arnon Grunberg zelfs tweemaal, want ook de debuutroman van zijn pseudoniem Marek van der Jagt werd bekroond. Ik interviewde Maartje Wortel voor de Boekenkrant over de Anton Wachterprijs. Ja, ze was zich zeker bewust van de eerdere winnaars. Maar ze voelde geen druk. Dat is maar goed ook. Maartje Wortel is maar een paar maanden ouder dan ik. Het is tijd om zelf eens op te schieten met dat voorgenomen debuut…

In Memoriam Harry Mulisch

2010-11-01T20:00:00.001+01:00

Hij is niet meer. De, wat mij betreft, grootste schrijver van Nederland is gestorven. Ik lag half slapend naar de wekkerradio te luisteren toen het bericht langskwam. Het moest gebeuren, maar het blijft vreemd.
Er zijn mensen van wie je je, ondanks al hun menselijkheid, niet kan voorstellen dat ze ooit doodgaan. Vaste waarden in je leven, of althans: in wat je dagelijks aan nieuwsgaring en vermaak in boeken, kranten e.d. tot je neemt. Koningin Beatrix en Nelson Mandela zijn twee leden van dat selecte gezelschap. Natuurlijk, ze gaan dood, maar daar sta je niet bij stil tot je over hen ook een overlijdensbericht hoort.
Harry Mulisch was ook een lid van het gezelschap ‘mensen die de dood niet raakt’. Tot zaterdagavond.

1995: Een paar maanden in de brugklas en ik lees. Rond die tijd ging kinderliteratuur langzaam over in volwassenenliteratuur. Evert Hartman naast Boudewijn Büchs De kleine blonde dood, naast Thea Beckman. En toen dat ene boek dat me aan de haren de literatuur in sleepte.
De aanslag van Harry Mulisch.
Kort nadat ik het boek las, zag ik de film. Het was anders dan wat zich in mijn hoofd had afgespeeld, en minder indrukwekkend. Lag niet alleen aan de verfilming – die gewoon erg goed is – maar ook aan de taal. De wereld van woorden, zinnen, schetsen, ideeën. Ik kende het, van voornoemde auteurs, maar wat er gebeurde toen ik De aanslag las, was ongelofelijk. Hoe iemand een in alle opzichten ‘echt’ verhaal kon scheppen, waarin toch zoveel bovennatuurlijke, mystieke en intelligente verbanden waren gelegd, fascineerde me. In een boek leken wel een veelvoud aan verhalen en romans verweven. Ook ik was gefascineerd door de Tweede Wereldoorlog, en dat heeft zeker geholpen het boek te waarderen. De symboliek, de verheven kijk op de wereld die zo moeiteloos door het verder alleszins plausibele, aanraakbare verhaal was gevlochten, heeft me voor altijd betoverd. Ik ben meer, meer, nog meer, veel meer gaan lezen en ben ook van talloze andere boeken onder de indruk geraakt. Misschien is het als een heroïneverslaving: de eerste keer is het mooist.

Eén van de dingen waar ik me al die tijd het meest aan gestoord heb, is de slechte vorm die de kritiek op Harry Mulisch aannam. En nog steeds aanneemt, naar ik denk. Oppervlakkige, uit jaloezie geboren verwijten als ‘hij is zo arrogant’ (in zo’n beetje alle varianten) zijn niet meer dan gemakkelijke heupschoten, terwijl ik me vrolijk kon opwinden over het feit dat die “critici” zelden een boek van Mulisch hebben gelezen. Of niet verder kwamen dan de usual suspects. Laat staan dat de critici zich in de persoonlijkheid hebben verdiept. ‘Zelfironie’ is iets wat Mulisch tot kunst verhief. Dat begreep men niet – ja, ironie is iets moois, en zeker geliefd in Nederland, maar niet dit soort ironie. Het leerde mij dat het zo werkt, in Nederland. Er is hier geen plaats voor zelfverzekerde, grote mensen, of het nu schrijvers zijn, presentatoren (Mart Smeets, Willem Oltmans) of iets anders: Wie zijn hoofd boven het maaiveld uitsteekt… Had niemand van die criticasters in de gaten dat Mulisch in wezen een bescheiden, rustige, wat schuchtere, licht mensenschuwe man was?

1998: Het ging niet goed op school. Ja, ik wilde graag leren, maar niet op de gangbare manier. Ja, ik was wel verliefd op een paar meisjes, maar het was niet wederzijds. Denk ik. Of het was niet cool voor die meisjes om verkering met mij te hebben. Hoe dan ook, wilde ik nog iets leuks meemaken, dan moest ik het elders zoeken, in klassieke muziek en boeken. Fijn dat we dat lezen op een gegeven moment ook voor de lijst mochten doen! De ontdekking van de hemel stond hoog op mijn verlanglijstje. Op mijn vijftiende ben ik het boek, dag na dag na week, gaan lezen.
Als De aanslag mij al verslingerde aan de literatuur, kwadrateerde De ontdekking van de hemel mijn literatuurverslaving. Dit was een complete wereld, een compleet heelal zelfs, om in te verdwalen. Ook hier de interessante kruisbestuiving tussen reële verhaallijnen met personages van vlees en bloed en de wereld van de mystiek, de verbanden, de filosofie, de kunst en de Tweede Wereldoorlog – maar dan veel grootser, overtuigender, veel indrukwekkender nog, veel magischer. Er gebeurt zo verschrikkelijk veel, op zoveel niveaus tegelijkertijd, terwijl het boek zo toegankelijk en uitnodigend blijft. Of het nu een cliché is of niet: De ontdekking van de hemel is nog altijd het beste boek dat ik ooit heb gelezen.

Mijn leraar deed intussen of hij gek was en claimde dat hij de titel van Het stenen bruidsbed niet begreep. Of ik hem dat uit kon leggen. Natuurlijk, zelfs al had ik dat boek nog niet gelezen toen hij mij die vraag stelde. Aardige man, maar Mulisch was zijn blinde vlek. En dat bleek te gelden voor nog veel meer mensen.
Een van de mooiste dingen om de gekte van de kritiek op Mulisch aan te toetsen, is de Nobelprijs voor de Literatuur die Mulisch al dan niet zou winnen. Ik vraag me af in hoeverre het iets is dat vanuit Harry Mulisch zelf kwam, en in hoeverre het goedkope plagerij was van de jaloerse buitenwacht. Niemand meende dat Mulisch hem werkelijk verdiende, iedereen deed alsof de schrijver het in zijn “arrogantie” niet meer dan logisch achtte dat hij die prijs kreeg. Ja, Mulisch had de Nobelprijs kunnen winnen, als hij minder bekend was geweest en uit een ander land was gekomen. In het recente verleden hadden W.F. Hermans en Hugo Claus misschien meer kans gemaakt dan Mulisch, maar zijn oeuvre had de Nobelprijs zeker verdiend. Toen hem de vraag een keer werd gesteld in een interview, zei hij: “Nu ja, als ik hem niet win, verkeer ik ook in een select gezelschap van onder meer Tolstoj.” Briljant, natuurlijk. Maar het werd hem weer niet in dank afgenomen.

2002: Ik was net begonnen aan de verkeerde studie, al had ik dat toen nog niet in de gaten. Wel las ik verdacht veel voor een geoloog. Archibald strohalm lag in de eerste paar weken van mijn studie geologie op mijn bureau. Gek verhaal. Magisch, maar anders. Ik had veel recenter werk van Mulisch gelezen en wilde nu eens terug naar het begin, zijn debuutroman. Ik moest wennen, maar de stroom aan ideeën bleek ook in dit boek groot en indrukwekkend. De parabel tussen de beginnende schrijver en hoofdpersoon archibald strohalm (kleine letters!) was treffend, maar het boek is meer, veel meer dan een surrealistische versie van de debuterende Mulisch. Archibald strohalm is een big bang van filosofie, kunst, literatuur, ideeën, mystiek, al wat je maar tegenkomt in Mulisch’ oeuvre, behalve de Tweede Wereldoorlog. Al had ik intussen veel van hem gelezen, ik had nog maar een fractie van de totale boekenwereld van Harry Mulisch verorberd.
In de jaren die volgden, volgden meer boeken. Ik ging de juiste studie doen (Nederlands) en merkte ook daar dat veel mensen zich afzetten tegen Mulisch. Het ging nu met iets andere termen, maar nog altijd kwam men niet veel verder dan de vermeende arrogantie van de schrijver en het doelbewust zoveel mogelijk negeren van zijn boeken en verhalen. Vond ik vreemd. De, naar mijn mening nogal overschatte Gerard Reve kwam veel nadrukkelijker aan bod, jammer genoeg, en het stond niet chique als je vertelde dat je van Harry Mulisch’ boeken hield. Kon je nog beter een slechte thriller lezen. Verbijsterend.
Ik hoop dat met Mulisch gebeurt wat vaker gebeurt met overleden beroemdheden: hun werk komt ineens veel meer, en veel positiever, onder de aandacht. Hoewel dat een nogal onrechtvaardige manier van rehabilitatie is, hoop ik alleszins dat die er komt. Het oeuvre van Mulisch is noodzakelijk!

Bespreking van Een snik tot glimlach omgebogen

2010-10-28T19:38:00.003+02:00

Vestdijk. Romancier, essayist, criticus – en dan pas dichter. Toch?
Vestdijk schreef meer gedichten dan Paul van Ostaijen, J.C. Bloem, Hendrik Jan Marsman, Martinus Nijhoff – literatoren die zich hoofdzakelijk aan de poëzie wijdden. Vestdijk schreef bij vlagen vele honderden gedichten en selecteerde daaruit voor zijn bundels.
Ja, Vestdijk was eerst en vooral romancier. Als dichter moet hij een aantal tijdgenoten laten voorgaan, vooral Martinus Nijhoff, Adriaan Roland Holst en Hendrik Jan Marsman. Hindert niet. Ja, ik geniet meer van de gedichten van Marsman, Roland Holst en Nijhoff dan van Vestdijks poëzie. Dat drietal dichters is wat mij betreft het beste wat in Nederland op poëtisch gebied verscheen in de eerste helft van de twintigste eeuw. Maar een schrijver van minstens vijftien haast ongeëvenaarde romans, die ook nog de creativiteit vindt voor honderden gedichten die hem een plek net onder de beste dichters geven – zo’n man is groots. Waarvan akte.

Bespreking van Het aarden beest

2010-10-27T21:18:00.003+02:00

De meeste printing on demand-boeken zijn niet zonder reden als printing on demand uitgebracht. Leuke pogingen, aardige probeersels, maar te voorspelbaar, onbeholpen geschreven, slecht opgebouwd, met kromme zinnen, clichés, lelijke formuleringen et cetera. De stap naar een uitgeverij is vaak gewoonweg veel te groot.
Toch zagen we laatst een printing on demand-boek dat zich nu eens wél zou kunnen meten met door een uitgeverij gepubliceerde boeken. Het aarden beest is een ruw reisverslag. Twee mensen rijden op de motor kriskras door het Afrikaanse continent. Ze zien de meest ongelofelijke dingen voor hun ogen, spreken lokale bewoners, doen een unieke levenservaring op. Nooit is er rust, achter elke boom, struik of woestijnduin wacht weer een nieuw avontuur. Optimistisch, enthousiast, gretig, onrustig: zo leest het boek ook.
Is het een lezenswaardig boek? Met enige twijfel: ja. Het heeft een belangrijke prijs gewonnen en het had mijns inziens kans gemaakt bij een uitgeverij. Minder woorden hadden volstaan (niet alle details zijn even interessant) en in de schrijfstijl zit zeker nog ruimte voor verbetering. Maar goed, het is al met al een leuk, vermakelijk avonturenboek. Lees hier wat ik erover schreef in de Boekenkrant.

Bernlef - Onder ijsbergen

2010-10-27T20:51:00.001+02:00

Voor Juncto, een periodiek voor rechtenstudenten te Utrecht, schreef ik recent onderstaande column over Onder ijsbergen van Bernlef:

Jakob Olsen schrok. Wie had die foto genomen. Waar en wanneer? In zijn handen hield hij het dagblad Politiken dat een stewardess hem vlak voor de start in Kastrup had uitgereikt.

Groenland is een Deense kolonie en valt dus onder het Deense recht. Als een vrouw in een Groenlands dorp om het leven wordt gebracht door haar kleinzoon Jon Eira, is er volgens het Deense recht dus sprake van moord. Er waren genoeg getuigen bij aanwezig en de verdachte kreeg zijn straf.
Een eenvoudige zaak? Jacob Olsen, hoofdpersoon van Onder ijsbergen, ontdekt dat deze zaak bepaald niet eenvoudig is. Niet in de laatste plaats omdat de verdachte, na uitspraak van de rechter, zelfmoord pleegt in de gevangenis. De zaak raakt daardoor opnieuw in opspraak.

Jacob Olsen moet als waarnemer naar Groenland om de zaak opnieuw te onderzoeken. Hij praat opnieuw met de betrokkenen, leest de rapporten en het oordeel van de rechter, en hoopt na nieuwe gesprekken en in de fijne nuances van de verklaringen mogelijkheden te vinden om nieuw licht op de zaak te werpen. De Bernlef-liefhebber heeft van tevoren al een donkerbruin vermoeden dat dit tot mislukken gedoemd is. Waar de mislukking precies aan ligt, blijft echter lang onduidelijk. Deel van het probleem is ongetwijfeld het overmatige drankgebruik door Olsen, die een moeizame verhouding had met zijn kort daarvoor overleden vader. Wellicht komt het doordat geen van de betrokkenen hem een handvat geeft om de zaak anders te kunnen interpreteren: zijn vage opdracht en de onwil van de betrokkenen om hem echt van dienst te zijn – ze zijn simpelweg niet of nauwelijks geïnteresseerd in de zaak – helpen Olsen ook niet. En zit hij in het begin nog redelijk in zijn rol als officieel waarnemer, naarmate hij meer aan zijn vader moet terugdenken (en, wellicht dientengevolge, meer drinkt) wordt zijn omgang met de gesprekspartners steeds informeler en nonchalanter.

Bernlef is een waarnemende schrijver. Details in de personages, in de gebeurtenissen – díe bepalen de voortgang van zijn verhalen en romans. Bovendien zijn de belangrijkste thema’s uit zijn werk (verliezen, vergeten, verdwijnen, herinneren, overleden naasten) niet zichtbaar, niet concreet. Bernlef moet als het ware op zoek gaan, in de taal en in de geest van zijn hoofdpersonages, naar het vervolg van de verhaallijn. Aan de oppervlakte lijkt het daarom alsof er weinig gebeurt, alsof zijn romans zich nauwelijks ontwikkelen, maar onder die (dunne) huid bouwt zich een, vaak psychologische spanning op. Voor de meer nauwkeurige lezer is er vermoedelijk geen spannender schrijver te bekennen dan juist Bernlef.

Een hoofdrol is in Onder ijsbergen weggelegd voor een juridisch dispuut. Zelfs na decennialange Deense kolonisatie leven Eskimo’s tot op zekere hoogte nog naar hun oude gewoontes. Daar hoort collectieve uitdrijving van kwade geesten bij. De grootmoeder van Jon Eira was bezeten, haar lichaam moest worden geopend om de kwade geest eruit te laten. Voor de Eskimo’s is dit geen moord. En hoewel duidelijk is dat het individu Jon Eira de (mis)daad pleegde, zeggen alle getuigen, de Eskimo’s van het dorp, dat dit gebeurde door ‘de mensen die Jon Eira zijn’. De moord was een collectieve daad, samengebundeld in Jon Eira: een duiveluitdrijving door het hele dorp.
En collectief lijken de Eskimo’s de boel te hebben willen frustreren. Ze waren onduidelijk over de details van de toedracht, gebruikten veel ‘misschien’ en ‘ik weet het niet’, en glimlachten stoïcijns naar de politieagenten die hen verhoorden. De Eskimo’s leven bij de dag, ze plannen niets en halen nooit herinneringen op. De zaak brengt voor hen alleen reuring vanwege de zelfmoord van Jon Eira.
De gebeurtenis, die volgens de Deense wet een zuivere moord is, door een individu gepleegd, is volgens de Eskimo’s een collectieve en bovendien een goede daad, die ze niet als een ‘moord’ zien. De Eskimo’s kennen namelijk geen moord, omdat zij een dode niet als ‘dood’ beschouwen. De naam van de vermoorde vrouw zweeft volgens hen in de lucht, bevrijd van haar kwade geest, en als er een nieuwe baby ter wereld komt, krijgt die haar naam. Zo keert de vrouw opnieuw terug op aarde.
Het onbegrip bij de Eskimo’s is dus groot, en Jakob Olsen moet in een volstrekt onmogelijk krachtenveld tussen de Eskimo’s en de Deense wet een oplossing zien te vinden. Dat dit niet lukt, wordt stukje bij beetje, lezend tussen de regels, duidelijk. Dat hij de ‘moordenaar’ niet meer kan spreken omdat hij in zijn cel zelfmoord heeft gepleegd, frustreert hem extra. Gaandeweg verliest Olsen de hoop op een goede afloop vrijwel geheel, en is hij te ver gevorderd in zijn merkwaardige verstandhouding met enkele lokale Deense bewoners. Groenland, het ongebruikelijke decor, blijft tot het eind een magische, bijna surrealistische omgeving, die uitnodigt maar ontoegankelijk blijft. Het staat bijna haaks op de langzame, introverte neergang van Olsen. Hij bezoekt tegen beter weten in nog wel de plek van de moord (alsof dit bezoek hem alsnog een nieuw inzicht oplevert), maar de afstand tussen de Deense wet en de gebruiken van Groenland blijkt veel te groot om een bevredigende oplossing te vinden voor het probleem. Een bizarre wending maakt vervolgens een abrupt eind aan Onder ijsbergen – een oplossing voor de juridische spanning lag toch al niet voor de hand. Na de laatste woorden moeten de Eskimo’s en de Denen het voorgoed bij de onopgeloste zaak laten. De stoïcijnse Eskimo’s zal dat overigens niet deren.

Bernlef
Onder ijsbergen
Uitgeverij Querido
ISBN 978 90 214 5270 8

Uit eigen werk: Rutger Kopland

2010-10-26T21:29:00.004+02:00

Een grapje, dit gedicht. Natuurlijk. Maar ook een klein eerbetoon aan een van de meest geliefde dichters.

Rutger Kopland

Ik deed het op de fiets.
U leerde mij Oscar Wilde: het geheim van de wereld
is het zichtbare.

Zo zag ik lege plekken om te blijven
in eeuwig grazige weiden.
Het gras was hooi geworden.
Oeloembo, en een paard, buiten in de kou.
Ze stonden onder de appelboom
naast een stervensoude boxer,
beweging die ik vermoedde, maar niet zag,
en die alleen met droeve ogen nog –

U moet hebben geweten
wat er zou gaan gebeuren.
Ik heb geen antwoord.

Interview met Jan Siebelink

2010-10-21T21:14:00.002+02:00

Op de eerste echte herfstdag van 2010 interviewde ik Jan Siebelink in een café vlakbij Rozendaal. Het was niet mijn eerste ontmoeting met de geprezen schrijver die vanaf najaar 2005 geen rustige dag meer kende. Toen hij de AKO Literatuurprijs won voor Knielen op een bed violen en de storm die tot vandaag doorwoedt, losbarstte rond dit boek, had hij, zo vertelde hij mij, vrijwel elke dag drie lezingen / interviews / signeersessies op zijn programma staan. Hij kwam ook langs in de Lambertuskerk in Vught, ergens in 2006, toen ik nog Nederlands studeerde en nog onder de indruk was van de fysieke verschijning van een schrijver – zeker als hij zo beroemd is. Tijdens het interview vertelde hij onder meer over het vermoeiende schema, de auto met chauffeur die hij van de uitgeverij kreeg, en de afwezigheid van druk om na Knielen op een bed violen met een nieuw boek te komen – die er, misschien wel om die reden, toch kwam: Suezkade zag in augustus 2008 het licht.
September jongstleden verscheen Het lichaam van Clara. Ik deed al een videobespreking over het boek (zie eerder bericht) en wij van de Boekenkrant besloten om het hoofdartikel van de oktobereditie aan de nieuwe Jan Siebelink te wijden. Ook Siebelink had veel te vertellen over dit bijzondere boek en de aanleidingen daartoe. Nee, de storm rond Knielen op een bed violen bedaart voorlopig niet, bleek ook uit Siebelinks relaas. Zolang de nieuwe boeken die hij publiceert, maar zozeer de moeite waard zijn als Het lichaam van Clara, is er niets aan de hand.

Uit eigen werk: Feuilleton 2, deel 9

2010-10-19T19:48:00.003+02:00

Het had zijn effect gesorteerd. De wekelijkse pianolessen duurden langer en waren niet uitsluitend meer aan de piano gewijd. Dorien luisterde naar zijn verhalen en gaf hem intimiteit. Soms bleef het bij zoenen, soms betastte hij haar borsten daarbij, een enkele keer pijpte ze hem. Hij verbaasde zich er niet eens over! Welke vrouw was hem, daarvoor of daarna, zo ontwapenend en seksueel uitdagend tegemoet getreden? Vreemd genoeg voelde het als een vanzelfsprekendheid, en zelfs daarover dacht niet eens na. Een rust was als een zware, onverplaatsbare steen in zijn buik neergedaald. Het had hem zelfverzekerd gemaakt. Hij betrapte zich erop niet meer weg te kijken als zijn naam door de gang van de kostschool werd gebruld, hij hief zijn hoofd, stak zijn kin vooruit en keek ze ongeïnteresseerd aan. Het effect daarvan was hem niet ontgaan.

Toen brak de dag aan.
Lezer, ga ervoor zitten! Nu gaat het gebeuren.
Hij opende de deur, Dorien zat achter de piano. Hij wist niet zeker of dit Chopin of Liszt was. De muziek overweldigde hem en greep hem bij de keel, benauwend en tartend had de muziek geklonken, nadat Dorien haar vingers van de toetsen had gehaald. De stilte was een verademing, daarna sprak Dorien. ‘Hoi, fijn dat je er weer bent. Ga zitten,’ waarbij ze opzij schoof en een paar keer zacht op de lege helft van de kruk sloeg. ‘Ik speelde Alkan,’ zei ze. ‘Zenuwenmuziek.’ Ik heb vast vragend gekeken, dacht hij bij zichzelf. Ze omarmde hem, hij haar, ze zoenden. Ze praatten, hij wist niet meer waarover. Natuurlijk wist hij dat niet! Zijn hersens waren al lang bezig met het volgende, de climax, hij had dat uiteraard zelf niet eens in de gaten. Hij onthield niets van de onzin die hij uitkraamde om haar intussen voor de laatste stap uit te nodigen. En ze zoenden weer. De piano was ver weg, hij dacht niet meer aan muziek, iets anders had bezit van de ruimte genomen. Doriens ogen schreeuwden, toen ze met haar handen naar zijn broek ging, de knopen losmaakte, lome bewegingen met zijn pik maakte die natuurlijk weinig nodig had om groot en stijf te worden. Dorien keek hem aan en haar ogen bleven schreeuwen terwijl ze zijn ballen in haar hand nam, intussen met haar andere hand haar eigen kleding schikkend. Zijn ogen vroegen. Sukkel, hij weet al lang wat er gaat gebeuren, idioot dat hij het nog altijd niet in de gaten heeft. Ze zette haar linkerbeen op de pianokruk, wreef tussen haar benen, en stak twee natte vingers op terwijl ze hem met nog altijd schreeuwende ogen aankeek.
Nu pas begrijpt hij het! Ongelofelijk.
Hij liet haar begaan, met haar vochtige vingers om zijn erectie. Daarna bewoog ze haar bekken naar voren, trok haar schaamlippen iets uit elkaar, en stuurde zijn beweging met haar vingers. Hij gleed bij haar naar binnen. Op slag kreeg hij het warm, het zweet brak hem uit, zijn opwinding nam ongekende vormen aan. Alsof hij in een nieuw lichaam was gehesen en nu met langzaam stotende bewegingen stond te oefenen weer zichzelf te zijn. Het nieuwe lichaam trok strak om zijn keel, zijn adamsappel, zoals net bij de muziek van Alkan. Dorien betastte intussen haar clitoris en kreunde zachtjes. Hij sloot zijn ogen, twee tellen. Toen keek hij haar diep aan, maar ze keek even alsof ze dagdroomde. Toen haalde ze hem uit haar, draaide zich om, zette haar rechterbeen op de pianokruk. Hij bracht zichzelf opnieuw naar binnen, maakte dezelfde langzaam stotende bewegingen, terwijl hij zijn handen om haar billen klemde. Doriens kreunende geluiden werden wat harder, hij stootte wat sneller, haar geluid nam verder toe. Hij sloot zijn ogen, kon niet geloven wat hem nu gebeurde. Hij werd ontmaagd, door Dorien, door de enige vrouw in zijn leven die hem warmte had gegeven, hem in zijn waarde had gelaten. Hij voelde zich sterk.
Toen hoorde hij een geluid.
Hij keek naar links, waar het vandaan zou komen, maar hoorde niets meer. Doriens gekreun was intussen een luide ‘m’-klank, met een gil ertussen. Daar was het geluid weer. Toch? Hij keek weer, zag niets. Dacht hij. Zijn onderbuik, zijn pik namen het definitief over, hij verloor zichzelf, werd zijn eigen stotende beweging. Hij verdween, als mens, als lichaam, in haar. Hij voelde de bekende aandrang tussen zijn ballen en kwam schreeuwend in haar klaar. Zijn stoten werden trager en zachter, nog een paar, daarna kwam hij uit haar vandaan.
Dorien leunde op de dichtgeslagen piano, hijgde na. Hij keek wat radeloos om zich heen. Wat nu? In al zijn seksuele fantasieën had hij daar nooit over gedacht.
Ze draaide zich om, legde haar hand op zijn borstkas en zoende hem. Daarna ging ze door haar knieën, zoende zijn pik, en trok zijn broek en onderbroek omhoog. Hadden haar ogen eerder geschreeuwd, nu keken ze hem zoekend aan. Alsof hij, inderdaad, iemand anders geworden was en ze zijn oude zelf kwijt was geraakt.
‘Je kunt het beste gaan nu,’ sprak ze zacht. ‘We spelen volgende week wel weer verder.’ Nog een zoen. Hij draaide zich om en liep langzaam, hoofdschuddend uit ongeloof, naar de deur.
Als hij achterom had gekeken, had hij het gezien. Zijn zaad dat uit haar gedruppeld was toen ze door haar knieën ging. Het bewijs dat de geluiden die hij hoorde, er inderdaad waren geweest. En dat zijn vreselijke treiterijen op de kostschool tot nu toe kinderspel waren geweest – vergeleken bij wat komen ging.

Wat er komen ging, daar kwam hij de dag erna achter. Voor de middagpauze liep hij naar het toilet. Hij stond , broek op de knieën, in het urinoir te plassen, toen de deur open knalde. Harde, scherpe knal van staal tegen de betegelde muur. Een hand trok hem ruw opzij, hij viel achterover, afknijpen, de felle pijn op zijn kruin van zijn hoofd op de witte muurtegels. Terwijl hij op de grond lag, keek de grootste hem breed lachend aan.
‘We hebben je, hond.’
Hij zweeg.
‘We weten waarom je niet meer staat te rukken bij de bosjes.’
Hoorde hij dit goed? Een brandende handdoek werd op zijn trillende lijf gegooid. Hoe wisten ze dat?
De jongen rechts van hem haalde een paar kaartjes uit zijn zak. Dorien, open mond, borsten. Hij.
Polaroids! Foto’s! De geluiden die hij had gehoord – zíj waren het geweest! Zijn mond viel open.
‘Kijk hier maar eens goed naar,’ zei die jongen, terwijl de grootste zijn pik tevoorschijn haalde en onder honend gebulder over hem heen begon te pissen. Hij stak zijn hand afwerend op, een ander trok schopte die direct weg. Toen de pisstraal was verdwenen greep een van hen zijn pols ruw vast en draaide zijn hand op zijn rug. ‘We hebben je, hond! We hebben je!’ Beukende schoenen trapten in zijn nieren, in zijn zij, zijn darmen, kronkelend van de pijn probeerde hij zich te ontworstelen aan de maaiende benen en armen boven hem, maar zijn elleboog lag nog altijd klem. Hoe harder hij terugvocht, hoe martelender die greep werd. Hij moest kotsen maar het kon niet, hij voelde hoe hij kokhalzend naar lucht lag te happen, wist niet meer wat er gebeurde, wie schopte, hoe hard…
Hij opende zijn ogen pas weer toen hij de greep om zijn elleboog niet meer voelde. Was hij verlamd? Nee, hij kon hem nog bewegen, maar het was of er een mes in was gestoken, met een schreeuw van pijn manoeuvreerde hij zijn arm terug, langzaam, tot hij naast zijn beursgeschopte zij lag. Hij wist niet meer hoe lang hij daar had gelegen. Toen hij opkeek, zag hij dat hij een tand miste. Bloed was uit zijn mond en neus gedropen. Hij kon zijn lijf nauwelijks bewegen, maar hij moest naar de schoolarts, liefst voor iemand anders hem ontdekte.
Voetje voor voetje, trekkend, zuchtend, kreunend, om de meter stilstaand om uit te rusten (al was er geen eigenlijk houding waarin dat mogelijk was), probeerde hij zich een weg te banen richting de schoolarts. Die had hem met verbijsterde blik gadegeslagen en verpleegd. Hij moest een paar dagen apart liggen, zijn spullen werden uit de slaapzaal gehaald. En toen hij ‘s nachts wakker werd, vond hij een briefje op zijn nachtkastje, dat hij met trillende handen pakte.

‘We hebben je, hond.’

Hij keek weg, er stond meer, dat wist hij, maar hij huilde van angst. Durfde niet verder te lezen. Na een paar harde snikken keek hij terug op het briefje.

‘Jij wil vast niet dat andere mensen deze foto’s zien. En jij wil vast niet dat haar wat aan wordt gedaan.’

Zijn borstkas vatte vlam, zijn onderkaak trilde, maar hij kon niets doen, hij was machteloos, hij lag hier nog minstens een paar dagen.

‘Smokkel een pakje sigaretten uit de docentenkamer naar de slaapzaal. Elke dag. Hond. Als we ook maar één dag geen peuken hebben…’

Hij sloot zijn ogen, Hij had dezelfde blik als toen hij voor het eerst door Dorien werd gepijpt, probeerde nergens aan te denken. Elke dag een pak sigaretten. Of anders…

Bespreking van Financing Cathedral building...

2010-10-18T18:56:00.000+02:00

Kerken en kathedralen zijn voor mij een belangrijk onderdeel van een stedentrip. Ik ben niet gelovig, maar zie de kerk toch als een plek van geestelijke (her)bezinning. Dat geldt ook voor een synagoge en misschien ook wel voor een moskee, Boeddhistische tempel of een ander religieus bouwwerk. Hoeveel bloed er ook aan religies kleeft, dat staat los van de individuele en geestelijke vragen die bij een religie horen, en die iedereen zich eigenlijk zou moeten stellen.
Het is leuk je eens af te vragen waar die gebouwen vandaan komen. Gebouwd, natuurlijk, maar hoe? De meeste kathedralen zijn immens, en moeten destijds (in de Middeleeuwen) een vermogen hebben gekost. Om nog maar te zwijgen over de mankracht die vereist is voor het daadwerkelijk neerzetten van een godshuis.
Daarover verscheen een Engelstalig boek met een lange titel, Financing Cathedral building in the Middle Ages. Beetje droge kost want erg wetenschappelijk geschreven, maar het geeft alleszins een helder inzicht in de manier waarop deze, soms haast onmenselijk grote gebouwen, gestalte kregen. Lees hier wat ik over dit boek schreef.

Video's over boeken V

2010-10-14T21:56:00.009+02:00

Deel vijf van mijn verzameling video’s over boeken.

H.H. ter Balkt is een van mijn favoriete dichters. Zijn Laaglandse hymnen, een serie van enkele honderden gedichten (het gros ervan sonnetten in vrije vorm) die een alternatieve geschiedenis van Nederland vertellen. Niet de calvinistische geschiedenis, niet de geschiedenis van de overwinnaars, zoals de traditie wil, maar de geschiedenis aan de rafelranden van de gebeurtenissen. Dik twee jaar geleden verscheen zijn voorlaatste dichtbundel, Vuur, en nu is er Onder de bladerkronen. Weer krijgt de natuur ruim baan, maar Ter Balkt is aanmerkelijk milder van toon dan in Vuur. In een mooi gedicht keert hij terug naar zijn geboorteplaats. Zie hier mijn video-bespreking van Ter Balkts dichtbundel Onder de bladerkronen.

Na publicatie van Knielen op een bed violen zei Jan Siebelink dat zijn oeuvre ‘af’ was. “Alles wat er nu nog verschijnt, is een appendix.” Die appendix bestaat intussen uit twee goede boeken. In augustus 2008 verscheen Suezkade, afgelopen maand gevolgd door Het lichaam van Clara. Indringend beschrijft Siebelink de verwording van een vrouw die nooit de kans heeft gehad te leven, maar altijd geleefd werd. Aanvankelijk door het slechte huwelijk van haar emotieloze ouders, waarin ze zich gedwongen zag haar beide ouders bij elkaar te houden en niet in staat was normaal, met vrienden, op te groeien. Later werd Clara geleefd door haar dwangneuroses en haar – eveneens – belabberde liefdesleven. Klik hier voor mijn video-bespreking van Siebelinks nieuwe roman Het lichaam van Clara.

Debuten verschijnen jaarlijks per vele dozijnen en de meeste auteurs hebben het, ook daarna, hard te halen in de literaire wereld. Sommigen hebben geluk, onder wie Peter Buwalda. Hij én zijn debuutroman hebben dan ook wel alles mee. Buwalda was redacteur en publiceerde twee korte verhalen voor hij aan zijn debuutroman begon. Toen het gerucht eenmaal rondging, werd hij bedolven onder de absurde aanbiedingen. Bedragen met vier nullen – en, dat u het weet, dit komt dus HOOGST ZELDEN voor in de literatuur. Het boek zélf (Bonita Avenue) maakt die herrie intussen meer dan waar. Waar gaat het over? Tja, kijk eerst even naar mijn video. En doe jezelf een lol: koop het boek, lees het, verdrink jezelf erin. Dit is een debuut van de buitencategorie.

Boeken over de Tweede Wereldoorlog zijn nou niet bepaald opvallend, in de Nederlandse literatuur. Ook niet als ze vanuit joods perspectief zijn geschreven. Tóch is De lach en de dood van Pieter Webeling een bijzonder boek: zijn protagonist, Ernst Hofman, is een joodse gevangene in een Pools concentratiekamp die zijn vege lijf moet redden met humor. Zijn vrouw zit in hetzelfde kamp, gescheiden van hem, gevangen. Hij laat medegevangenen briefjes smokkelen in ruil voor grappen. Dan komt de kampcommandant ertussen… Hij kan zich redden door grappen te maken voor de SS. Hoe ver is hij, immers een joodse gevangene, bereid te gaan met zijn grappen? Ik sprak met plezier over De lach en de dood, in mijn video-bespreking.

Column Brouwer en Van Hoef

2010-10-13T18:49:00.002+02:00

Sytse Brouwer en Yuri van Hoef zijn politiek actief. In Friesland. De een voor het CDA, de ander voor D66. Voor hun website schrijf ik wekelijks een korte column.

Beste koningin Beatrix,

Er treedt een nieuw kabinet aan, maar ik vermoed dat u nog niet klaar bent.

Lang kan het niet duren. Een minderheidskabinet met gedoogsteun van een partij die niet in de Eerste Kamer zit – waar evenmin meerderheid is voor dit beleid. Tja.
Bestuurders zijn nog niet aangesteld of er zijn al problemen. Bert Knapen zou niets ondernemen, niet op kritiek reageren en anderen de schuld geven. En intussen tonen tal van experts op tal van beleidsterreinen aan hoe onmogelijk het nieuwe beleid is, gegeven een trits internationale verdragen en andere lopende afspraken. Alsof de deur van een schoolklas opengaat, een boze moeder naar binnen stormt en roept dat de docent de leerlingen voortaan Swahili moet leren in plaats van Nederlands – zo stelt het nieuwe kabinet zich op.
Ik begrijp dat er weinig andere opties waren dan het goedkeuren van deze (in)formatie. Paars-plus was, hoewel het op een (stabiele?) meerderheid kon rekenen, evenmin denkbaar. En we weten waar nieuwe verkiezingen toe zullen leiden…
Jan Siebelink schreef Het lichaam van Clara. Protagoniste Clara Hofstede is een meisje uit een slecht huwelijk en is alleen maar bezig geweest haar ouders, die gevoelloos en afstandelijk tegenover elkaar staan, bij elkaar te houden. Ze ontwikkelt dwangneuroses, snijdt in zichzelf, is een geïsoleerde, mensenschuwe vrouw geworden en overlijdt relatief jong. Haar leven was pijnlijk eenzaam en een onophoudelijke lijdensweg, haar levenseinde (ja, het loopt slecht af) gun je niemand.
Ofte wel: heeft Nederland in haar niet aflatende wil eruit te willen komen, groepen tevreden te willen houden, de eenheid te willen bewaren, niet juist een veel dieper gewortelde splijtzwam in zichzelf geplant?

Met vriendelijke groeten,
Roel Weerheijm

Zie ook www.brouwerenvanhoef.nl.

Uit eigen werk: Ze kan met me doen wat ze wil

2010-10-12T22:23:00.002+02:00

Een vrouw wint de liefde van een man met de driehoek tussen haar borsten en haar nek.

Ik lig machteloos met mijn rechteroor midden op die driehoek. Ze kan met me doen wat ze wil, maar voorlopig laat ze mij met de vingers van mijn linkerhand rond de tepel van haar rechterborst spelen.

“Wist je dat Maarten eigenlijk een ongelukje is?” vroeg ik haar.
“Hoe bedoel je,” vroeg ze monotoon. Ze keek naar de rand tussen muur en plafond, naar niets dus.
“Ik ontmoette haar op een demonstratie. Een jaar of zes geleden, hier in de stad. Een betoging tegen de bezuinigingen. Zij zag mij en bewoog in de mensenmassa mijn kant op.” Ik trok wijde cirkels, bij het begin van de verhoging van haar borst, en verkleinde de cirkelbeweging richting haar tepel, de top van de borst. “En toen,” – ik greep haar borst stevig vast toen ik dit zei – “toen was het eigenlijk al gebeurd. We keken elkaar aan, liepen nog een tijdje mee, grepen elkaars hand, probeerden elkaar tongzoenen te geven terwijl we doorliepen, en toen dat niet lukte, gingen we de demonstratie uit, een steegje in. Ik was al stijf, en zij nat. Ik gleed bij haar naar binnen, ze kreunde hard, ik kwam snel en harder dan zij. Negen maanden later was Maarten er.”
Haar handen, die over mijn kruin hadden gestreeld, waren met hun bezigheid gestopt toen ik ‘We keken elkaar aan’ had gezegd. Ze trok me ineens aan mijn haren en zei bits: “Ik waardeer je openheid, maar wat moet ik hiermee? Ben je nog steeds verliefd op haar?”
Ik zuchtte. “Ja, ik ben nog steeds verliefd op haar. Maar ik ben ook verliefd op jou.” Ik trok mijn hoofd in mijn nek en trok mijn ogen naar boven, zodat ik haar net aan kon kijken. Ze bleek nog steeds naar het plafond te staren, maar haar blik leefde, ze leek niet tevreden met het antwoord.
“Ik wil dat je bewijst dat je verliefd op me bent. Woorden zijn niet genoeg, en die strelende vingers van je” – ze sloeg mijn linkerhand weg alsof het een hinderlijke mug was – “ook niet. Neuk me.”
Met mijn linkerhand naast haar lijf drukte ik mij half omhoog, en vroeg quasi-verbaasd: “Wat vroeg je?”
“Je hebt me wel gehoord.”
“Maar niet verstaan.”
“Wat zou je willen je dat ik gezegd heb?”
“Wat zou je hopen dat ik zou willen?”
“Ik vroeg je wat!”
“Ik vroeg wat jij vroeg.”
Intussen had haar rechterhand mijn penis van haar dij opgeraapt, ze maakte daar een paar rustig pulserende bewegingen mee. In de warmte van haar schoot en haar rechterhand duurde het niet lang of hij werd stijf. Na mijn laatste opmerking deed ze haar benen uit elkaar en bracht me bij haar naar binnen.
“Je hebt toch verstaan wat ik je vroeg?”
“Ik mag toch wel doen alsof ik je niet verstaan hebt?”
“Wat is het nut daarvan als je nu al doet wat ik je gevraagd heb?”
“Dat kun je beter aan jezelf vragen, je stelt een vraag die overbodig is geworden door wat ik nu doe.”
“Maar waarom kun je mijn vraag niet beantwoorden?”
“Ik vind het tamelijk vreemd om vragen te moeten beantwoorden terwijl ik je neuk,” zei ik. Ik tilde haar bekken op zodat ik haar dieper zou penetreren. Ze stelde geen vragen meer, maar zweeg even en stootte daarna een langgerekte, opgewonden ‘a’ uit, die op het ritme van mijn stoten harder en zachter ging. Intussen wreef ze met de vingers van haar linkerhand over haar clitoris, terwijl ze met haar rechterhand haar rechterborst vasthield. De stijve tepel gleed tussen haar vingers. Het lome schudden van haar grote borsten, haar bescheiden behaarde vagina en haar geile gekreun – ik kon horen dat ze langzaam tot haar hoogtepunt kwam – maakten het een snelle uitwedstrijd. Ik versnelde mijn tempo en kwam vlot na haar klaar, zwaar als een dijkdoorbraak.
We keken elkaar, die tellen na ons orgasme (dat meestal vrijwel gelijktijdig plaatsvond), aan alsof we zonder de geringste moeite een belangrijke sportwedstrjid glorieus hadden gewonnen. Ik legde mijn buik op de hare, terwijl ik nog in haar zat. Ze keek me pruillippend aan.
“Ik vind het niet leuk als je haar erbij haalt.”
Ik boog voorover om haar een zoen te geven, maar ze duwde haar gezicht demonstratief naar een hoek. “Nee!”, riep ze quasi-verongelijkt.
Ik pakte haar polsen sneller dan ze in de gaten had, en trok haar armen omhoog. Ze kon haar gespeeld ernstige toontje niet meer volhouden, begon te grinniken en riep “Doe niet!” Ja, moet ze net bij mij zijn. Ik blies in haar oksels, ze lachte, ik blies op haar borsten, het lachen minderde al. Ze wist wat er komen ging en protesteerde niet. Ik zoende haar en bracht intussen mijn rechterhand naar haar vagina. Een orgasme vlak nadat ik haar heb geneukt, zei ze eens, vindt ze het lekkerst. Maar tegelijkertijd tongzoenen en gevingerd worden kan ze niet aan. Dat zei ze niet, maar toen ik daarachter kwam, had ik natuurlijk een prachtig treiterwapen in handen. En met haar plagerige gevraag mocht ik haar straffen. Ik voelde haar proesten met haar tong om de mijne, maar ze lag onderop, ze zou het verliezen en ze wist het. Ze was nog nat van daarnet, ze werd snel weer warm en begon te kreunen. Haar tweede orgasme liet niet lang op zich wachten en was nog heftiger dan de eerste.

Ik legde me op mijn rechteroor terug op haar borstkas.

Echt, die plek vlak boven haar borsten - ze kan met me doen wat ze wil.

Uit eigen werk: Berljin

2010-10-12T21:17:00.003+02:00

Wat is het woord voor
de stad die er niet om vroeg
stad te zijn
en ongewild decor werd.

(Of dat van een boek was, een lied over bijna honderd luchtballonnen of
de Koude Oorlog -
dat doet er nu niet toe.)
De stad ligt hier gewoon zichzelf te zijn
en vraagt niet wie er door zijn straten loopt.

Interview met Kees 't Hart

2010-10-11T21:09:00.000+02:00

Kees ’t Hart schreef een verhalenbundel. Engelvisje en andere verhalen. Wij van de Boekenkrant doopten het ‘fictie’ en interviewden de schrijver voor een plekje in de sectie ‘literatuur’. Vraag me nog steeds af of het boek daadwerkelijk fictie is. We behandelen ook non-fictie (en zeker, er bestaat zoiets als literaire non-fictie) en dan had ’t Hart elders in de Boekenkrant gestaan.
Belangrijker: zijn nieuwe boek is er, en het is leuk. Het is tamelijk licht met speelse onderwerpen. ’t Hart schreef erin over persoonlijke onderwerpen, zoals de door hem bewonderde schrijver Mark Twain en een gedicht dat hij schreef over de huizen waar hij tot dusver gewoond heeft. Non-fictie, ik hoor het u denken. Maar er stonden ook fictionele korte verhalen in. Over een vervlogen tijd, of over mensen die denken aan een vervlogen tijd. Ik vond het een leuk boek, en het interview dat ik met hem had, was erg plezierig.

Column Brouwer en Van Hoef

2010-10-06T18:03:00.003+02:00

Sytse Brouwer en Yuri van Hoef zijn politiek actief. In Friesland. De een voor het CDA, de ander voor D66. Voor hun website schrijf ik wekelijks een korte column.

Beste Jan Moors,

Wanneer deed een rechter voor het laatst tot twee keer toe een op persoonlijke interpretatie gestoelde uitspraak?

En dan nog wel in een van de belangrijkste processen van het jaar, de aanklacht die tegen Geert Wilders loopt. De vrijheid van meningsuiting, en de grenzen daarvan, is qua belang nauwelijks te onderschatten, hoe we ook over Wilders denken.
Maar u koos ervoor het masker van de rechter tot twee keer toe te laten vallen, in amper twee zittingsdagen tijd. U ging eerst in op Wilders’ beroep op zijn zwijgrecht. Hij deed daarmee, volgens u, wat hij vaker doet: de discussie ontwijken.
Is dat aan u? Wilders heeft de keuze, het recht om te zwijgen, en hij maakt er gebruik van. Wat we daar ook van vinden, er is maar één iemand in Nederland die daarover bij uitstek géén oordeel mag vellen: u. Want hoe blijft u anders de schijn van onpartijdigheid succesvol hooghouden?
Alsof dat slippertje nog niet genoeg was, deed u daar nog een schepje bovenop. De gewraakte film Fitna werd vertoond, en u zei dat u het zich voor kon stellen dat sommige mensen de film niet willen zien.
Iedereen moet voor zichzelf uitmaken of hij/zij die film wil zien of niet. Maar de rechter heeft daar toch niets over te zeggen? Waarom deze opmerking? Ook nu kwalificeert u de verdachte in uw eigen rechtbank.
Nu blijkt dat het wrakingsverzoek van Wilders en Moszkowicz niet is ingewilligd, blijft u dus de rechter van dit proces. Met een moyenne van één blunder per dag kan dit nog een leuke situatie worden. Waarom moet ik aan dit fragment van Draadstaal denken?

Met vriendelijke groeten,
Roel Weerheijm

Zie ook www.brouwerenvanhoef.nl.

Uit eigen werk: Kerk

2010-10-05T19:20:00.001+02:00

Ik sta in een draaikolk van glas in lood en
stenen beelden slaan te pletter

op mijn tijdelijke huis van vel en vlees,
week en zwak als warme was.

Uw afmetingen zijn onmenselijk.
U kent alleen de eeuwigheid. U bent

een omgekeerde baarmoeder: in u
wordt vlees weer woord en steen.

Liever maakte uw schepper uw muren
rekbaar: het woord van god als

elastiek.

Interview met Joeri Boom

2010-10-04T19:23:00.004+02:00

Qua Afghanistan was en ben ik een buitenstaander. Wil ik graag zo houden. Mensen die mij volgen weten dat ik van tijd tot tijd graag eens een grote bek opzet over het een of ander, maar over Afghanistan zwijg ik liever.
Natuurlijk was de Taliban-dictatuur vreselijk en gunnen we de Afghanen een vrij leven waarin ze zélf hun keuzes mogen maken. Maar waarom is Amerika Afghanistan binnengevallen? Echt om de mensen vrede en vrijheid te brengen? Geloof het niet. Hun doelwit, Osama Bin Laden en de veertigduizend rovers, is ooit door hen in het zadel geholpen in de strijd tegen de Sovjetunie. Om wraak dan? Maar wat helpt zo’n invasie? En hoe is het in vredesnaam mogelijk dat ze na negen jaar strijd Osama B. L. niet hebben gevonden?
De Nederlandse aanwezigheid in Afghanistan lag moeilijk. Sinds Srebrenica hebben we een immens trauma als het om Nederlandse militaire inbreng in het buitenland gaat. Maar toch, we waren er. Weer. Maar nog altijd wilde en wil ik er niets van vinden. Te moeilijk.
Maar veel Nederlanders –soldaten, familie van soldaten, journalisten– hebben die luxe niet, voor hen staat de oorlog in Afghanistan erg dichtbij. Oeps, zei ik oorlog? Ik bedoel natuurlijk opbouwmissie. De landen hebben elkaar immers niet de oorlog verklaard. Nee, precies, zie je wel, domme fout, het was geen oorlog. Op-bouw-mis-sie. Ja. Toch?
Volgens journalist Joeri Boom niet. Ook voor hem kwam Afghanistan erg dichtbij. Hij schreef kritische journalistieke reportages als journalist in Afghanistan en nu is er zelfs een boek over uit. Als een nacht met duizend sterren. Over de manier waarop een oorlogscorrespondent in Afghanistan te werk gaat. Of moet gaan, om Defensie te pleasen. Hij is gepassioneerd over zijn verhaal, weet ik – want ik interviewde hem voor de Boekenkrant.

De Berlijnse Fernsehturm

2010-09-30T22:06:00.002+02:00

Het falen van een socialistische heilstaat ligt besloten in de socialistische heilstaat zélf – zeker in Europa.
Een grote, logge, lompe staat moet voor ‘het heil’ van de burgers zorgen. Die burgers mogen onderling niet teveel verschillen. Intussen eet de staat zich groter, dikker en rijker.
In de evolutiebiologie weet men al een tijdje dat een diersoort groter wordt naarmate hij succesvoller is en minder natuurlijke vijanden kent. De toenemende grootte van een diersoort (uit de hand gelopen bij dinosauriërs) zorgt er tevens voor dat de diersoort niet meer kan wennen aan nieuwe omstandigheden, of dat nu het klimaat, de hoeveelheid water, de flora, de fauna of iets anders betreft. En de diersoort sterft uit. Zo werkt dat ook met een uit de klauwen gelopen overheid.
De burgers in een socialistische heilstaat vinden intussen altijd een alternatieve manier om zich individueel te onderscheiden, om onder de staatscontrole uit te komen. Intussen zwelt het protest langzaam aan. En tegen de tijd dat het protest hoorbaar is voor de staat, is het al veel te laat.
Een decadente staat is de eerste nagel aan de doodskist van een socialistische heilstaat. Individualisme, gebeiteld in het DNA van vrijwel elke Europeaan, de tweede nagel. En geld is de derde.
Het is een universele wens om niet teveel belastingen te moeten betalen, en zo goed mogelijk te willen zorgen voor welvaart en voorspoed voor jezelf en je naasten. Hoe doe je dat? Door geld te verdienen, vrij te zijn in je mogelijkheden. Ofte wel, door de socialistische heilstaat eruit te schoppen.

Een paar keer was ik in Berlijn, één van mijn favoriete plekken om te zijn. Gewoon ‘Dasein’, verder niets. De Fernsehturm is een ironisch grafmonument voor de ooit zo ‘succesvolle’ Oost-Duitse socialistische heilstaat.

Fernsehturm

Het communistisch ideaal
zou reiken tot de daken
hoger dan de muur
van het militaristisch geweld

Het communistisch ideaal
zou reiken tot de wolken
hoger dan de bomen
van het westerse geld

Het communistisch ideaal
zou reiken tot de sterren
hoger dan de ruimte
van het raketarsenaal

Het communistisch ideaal
zou reiken tot de hemel
hoger dan de kerktorens
van de hypocriete moraal

Het communistisch ideaal
reikt nu tot de toeristen
zes euro vijftig
voor een ritje met de lift

Column Brouwer en Van Hoef

2010-09-29T20:12:00.001+02:00

Sytse Brouwer en Yuri van Hoef zijn politiek actief. In Friesland. De een voor het CDA, de ander voor D66. Voor hun website schrijf ik wekelijks een korte column.

Beste Ingvar Kamprad,

Aan de oprichter van IKEA zou ik willen vragen: hoe schrijf je de handleiding voor het bouwpakket ‘kabinet Rutte-Verhagen’?

In Zweden, uw thuisland, is zo’n minderheidskabinet bijna een gewoonte. De gedoogsteun is u waarschijnlijk minder bekend. In Zweden spreekt een stabiel minderheidskabinet namelijk af dat het per beleidsstuk actief steun zoekt bij de andere partijen. Dat één partij het lot van het kabinet geheel in handen heeft, maar geen enkele vorm van verantwoordelijkheid draagt, is waarschijnlijk zelfs voor u (of voor Zweden) onbegrijpelijk.
Maar het is niet anders. Het bouwpakket, sorry het kabinet Rutte-Verhagen, kómt er, met die rare gedoogconstructie. Het kon namelijk niet anders, meneer Kamprad. De partijen waren niet in staat een meerderheidskabinet te vormen. Bovendien heeft de PVV een enorme winst behaald. Die behoor je dus serieus te nemen. Pro forma houdt het CDA nog een nutteloos congres waar de “dissidenten” invloed mogen veinzen, maar uiteindelijk regeert het CDA gewoon weer mee.
Leest u de handleidingen wel eens, die bij de IKEA-bouwpakketten worden aangeleverd? Hoewel lezen, het zijn plaatjes, natuurlijk, maar toch, het is al moeilijk genoeg zonder tekst. Ik lees dat u dyslectisch bent en ik vind het een gruwelijke ironie dat u dat vermoedelijk niet kan lezen. Geen idee hoe ernstig het is, ik ken mensen die prima kunnen lezen, het kost alleen wat meer tijd. Leest u daarom Bouwen doe je zo! Van Gerard van Hagen. IKEA voor gevorderden, zal ik maar zeggen. En Van Hagens lichte blik op het leven is in tijden van kabinetten als bouwpakketten broodnodig.

Met vriendelijke groeten,
Roel Weerheijm

Zie ook www.brouwerenvanhoef.nl.

Uit eigen werk: De laatste najaarsdag

2010-09-28T21:23:00.001+02:00

Het is de laatste warme, zonnige najaarsdag. Zo’n dag die je treitert, omdat je weet dat het de laatste mooie dag van het jaar is. Voor het laatst zonder jas, hand in hand, langs de singel, tussen grote bomen (die alleen voor deze dag nog groen blijven) en dauwnat gras.
Je had al die tijd gezwegen. We moesten praten, stelde je voor, dus kijken we nu allebei stil voor ons uit. Hand in hand, dat wel. Ik vind dat mooi. Jij zou straks zeggen dat je dat uit empathie deed. (‘Om jou nog maar eens te tonen wat dat is, eikel.’) Empathie en medelijden. Dat laatste merk ik overigens ook niet. Medelijden waarmee? Ik voel me prima. We hadden lekker ontbeten, ik had de krant in de ochtendzon gelezen, je had mij nog koffie gebracht op het balkon terwijl jij binnen tv keek.
Begreep ik het niet? Volgens jou was ik asociaal, zou je dadelijk gaan zeggen. ‘Welke lul gaat er nou in z’n eentje op het balkon de krant zitten lezen terwijl zijn vriendin gezellig samen wil zijn!’ Maar ik begreep het niet, je had immers niets gezegd vanochtend, toen ik het balkon op ging, behalve ‘da’s goed’. Je had ook geknikt en was meteen naar de tv gelopen.
Dus ik begreep het niet. Ik weet niet wat empathie was, zou je straks zeggen. En daarom lopen we nu hand in hand langs de singel, zou ik daarna denken. Ik zou straks woord voor woord registreren wat je zei, en daarna vragen stellen die jou alleen maar kwader zouden maken.
Maar voorlopig lopen we zwijgend vooruit. Jij telt je stappen en je zet telkens heel bewust en gedecideerd je voet neer. Dat doe je vaak, steeds vaker. Met een verbeten blik. Je zei een tijdje geleden dat je dat altijd doet om rustig te blijven als je eigenlijk niet rustig kon blijven.
We passeren andere mensen. Een paar eenzame vissers, groepjes pratende vrienden, en andere stelletjes. Je kijkt er lang naar. Ik begrijp niet waarom. Ben je jaloers? Wij hebben het toch goed? Ik kijk met je mee en zie zoenende, knuffelende stelletjes. Ik zie stelletjes die het voorhoofd tegen elkaar hadden gezegd en onverstaanbare dingen tegen elkaar zeiden. En daarna onkreukbaar glimlachten. Wij hebben dat toch ook? We lopen hand in hand langs de singel, toch?
Nee, ik begreep het niet, zou je straks zeggen. Ik begreep nergens iets van. Nooit. Dat ik nog geen ruzie had gekregen met ál mijn vrienden, dat vond je nog een wonder. Ik zou je gevoelloos aankijken. Niet dat ik boos zou zijn om wat je zei. Nee. Ik begreep er gewoon écht niets van.
En daarom zou ik vanavond, als ik alleen op de bank zou zitten, ook niet begrijpen wat er was gebeurd. En waarom we nu nog hand in hand langs de singel lopen, op de laatste zonnige, warme dag van het jaar, terwijl jij over een kwartier met een rood aangelopen hoofd en tranen over je wangen verwijten staat te stotteren. Ik zal je niet begrijpen, liefste, maar ik zal mijn zakdoek pakken en je tranen drogen. Want niemand kan zijn eigen vriendin zien huilen.

De Chinese schrijfster

2010-09-27T21:40:00.000+02:00

Ik zal haar nooit vergeten. Wil je dat wel geloven?
Ze kende mij zonder me te kunnen kennen. Dat snap je niet, denk ik. Geeft ook niet; ik begrijp het evenmin. Ze kende mijn moeder. Hoewel, kennen: ze had mijn moeder enkele uren daarvoor de hand geschud, toen ze het kerkje binnenkwam.
Mijn moeder was bezig de boeken van de schrijfster uit de dozen te halen en uit te stallen op een grote tafel, aan de zijkant van het podium. Ja, dat was toen ze nog in de boekwinkel werkte, inderdaad, die boekwinkel waar ik me soms achter een kleine kast literatuur en kunstboeken kon terugtrekken om mijn eenzaamheid te camoufleren. De schrijfster schudde de hand van mijn moeder, nam een kop thee en zweeg. De boekhandelaar zei tegen mijn moeder dat dit geen belediging was. Het was concentratie. En daarbij, in China zijn ze afstandelijker dan wij hier. Geen idee, dacht mijn moeder, of het waar is.
De schrijfster had het aan inspiratie en breed uitgesponnen, traag ontwikkelende verhalen nooit ontbroken, zodat mijn moeder nu dikke boeken met intussen rauw geworden handen moest sjouwen. Maar het was gelukt. De tafel stond vol en zag er aanlokkelijk uit – voor de liefhebbers van de boeken van deze schrijfster, tenminste.
Waarom ik haar nooit zal vergeten? Nee, dat had niet met die tafel te maken en ook niet met de lezing die ze daarna gaf. Hoewel die naar ik begreep erg interessant was. De schrijfster had verteld over haar leven in China. Dat had ze trouwens al uitgebreid beschreven in haar eerste boek, maar ze vond het niet erg om daar ook mondeling nog eens op terug te komen. En haar tweede boek, natuurlijk, ook haar tweede boek. Hoewel dat veel minder uitgebreid was, kennelijk kon ze ook met minder woorden toe. En ze sprak natuurlijk ook over de lessen Chinees die ze hier gaf, sinds haar komst naar Nederland.
Zo verliep het uurtje praten uiterst aangenaam, zo raakte mijn moeder in de pauze en na afloop van het vragenuurtje door het publiek verlost van de dikke boeken van deze schrijfster, en toen gebeurde het. En ik neem je niet in de maling hè? Zo ben ik niet. Na afloop dus, terwijl mijn moeder met de lege dozen bezig is, komt deze kleine Chinese schrijfster haar een hand geven. Ze kijkt mijn moeder aan, nu ja, daar is niets over te zeggen natuurlijk, maar opeens verbreekt ze haar zwijgen. Ze zegt iets. En niet zomaar iets, ze zegt: ‘Zorg je goed voor je zoon? Hij wordt nu volwassen en heeft het moeilijk. Hij houdt van muziek en literatuur en hij is zachtaardig, maar hij heeft je hulp nodig. Dan komt het goed met hem.’ Echt, ik bedonder je niet, man, dat zei ze. Over mij! Terwijl ze mij nog nooit gezien heeft.
Hoe dat kan? Geen idee, man, maar het is natuurlijk wel vreemd. Hoe dat kan, zoiets. Echt, ze kent me niet, en dan kijkt ze mijn moeder aan en hóp, mijn moeder staat zo met haar mond vol tanden. We begrijpen het nog steeds niet. Ongelofelijk...